Sách thiếu nhi có cảnh buồn hay đáng sợ vẫn nên cho con đọc, vì đó là nơi an toàn để trẻ lần đầu gặp mất mát, nỗi sợ và cái ác, với cha mẹ ngồi cạnh; điều cần làm là chọn đúng lúc theo tuổi và tính con, đọc trước để biết đoạn nào nặng, và ở lại nói chuyện sau khi gấp sách. Cô bé bán diêm, Nàng tiên cá của Andersen, Hansel và Gretel của anh em Grimm, Không gia đình của Hector Malot, đoạn Dế Choắt trong Dế Mèn phiêu lưu ký đều là những cuốn trẻ nhớ suốt đời, phần lớn chính vì nỗi buồn trong đó.
Nhiều cha mẹ muốn che con khỏi mọi câu chuyện buồn. Nhưng trẻ sẽ gặp mất mát ngoài đời, sớm hay muộn: một con vật nuôi, một người ông, một người bạn chuyển trường. Một cuốn sách buồn đọc cùng nhau là lần tập đầu tiên. Bài này nói nên đọc gì, lúc nào, và làm gì khi con khóc hay sợ.
Vì sao trẻ cần những câu chuyện buồn
Truyện cổ tích của hầu hết các dân tộc đều có cái chết, phù thuỷ, kẻ ác, trẻ bị bỏ rơi. Tấm Cám có mẹ ghẻ ác, Hansel và Gretel bị bỏ trong rừng, cô bé bán diêm chết rét đêm giao thừa. Những câu chuyện này tồn tại qua nhiều thế kỷ không phải vì người xưa thích làm trẻ sợ, mà vì chúng cho trẻ đi qua nỗi sợ trong một khung an toàn: câu chuyện có đầu có cuối, người kể ngồi ngay cạnh, và gấp sách lại là về với căn phòng ấm.
Khi trẻ khóc vì cô bé bán diêm, con đang học thương một người không quen, một người nghèo, một người cô đơn. Khi trẻ hồi hộp theo Hansel và Gretel tìm đường ra khỏi rừng, con đang tập thấy rằng sợ mà vẫn nghĩ ra cách được. Những cảm xúc đó khó dạy bằng lời giảng, nhưng một câu chuyện làm được.
Điều này không có nghĩa là cứ đưa con mọi cuốn buồn. Nó có nghĩa là không cần né hết, mà chọn và đi cùng.
Người lớn mê sách khi nhớ lại tuổi thơ thường kể về một cuốn đã làm mình khóc: đoạn chia tay trong Không gia đình, que diêm cuối cùng của cô bé bán diêm, lời dặn cuối của Dế Choắt. Hiếm ai nhớ cuốn sách vui nào rõ đến thế. Nỗi buồn trong sách, khi có người ngồi cạnh, là thứ làm một đứa trẻ thành người đọc thật sự, vì con biết sách có thể chạm tới lòng mình.
Những cuốn hay có cảnh nặng, và lúc nào đọc
Bảng dưới gom những cuốn quen thuộc, nói rõ chỗ nặng nằm ở đâu để bạn chuẩn bị, mà không kể hết cái kết:
| Cuốn | Chỗ nặng | Gợi ý lúc đọc |
|---|---|---|
| Cô bé bán diêm, Andersen | Cô bé nghèo một mình ngoài trời rét, kết rất buồn | Từ sáu bảy tuổi, đọc cùng, không đọc lúc con đang mệt |
| Nàng tiên cá, Andersen | Bản gốc không kết vui như phim hoạt hình | Từ bảy tám tuổi; nói trước với con rằng sách khác phim |
| Hansel và Gretel, anh em Grimm | Hai anh em bị bỏ trong rừng, mụ phù thuỷ trong ngôi nhà bánh kẹo | Từ sáu tuổi, với trẻ không quá nhạy cảm |
| Tấm Cám | Những lần Tấm bị hại và đoạn cuối trả thù | Phần đầu từ năm tuổi, đoạn cuối đọc trước rồi mới quyết |
| Dế Mèn phiêu lưu ký, Tô Hoài | Cái chết của Dế Choắt do trò nghịch của Dế Mèn | Từ bảy tám tuổi, dừng nói chuyện sau chương này |
| Không gia đình, Hector Malot | Nhiều mất mát trên hành trình của Rémi | Từ chín mười tuổi, đọc theo chặng |
| Chuyện con mèo dạy hải âu bay, Luis Sepúlveda | Hải âu mẹ chết vì dầu loang ngay ở đầu truyện | Từ tám tuổi; phần sau ấm áp bù lại |
Chú ý một điều: những cuốn này buồn theo cách có ý nghĩa, không phải để gây sốc. Phân biệt chúng với những truyện ma, truyện kinh dị viết để doạ, thường không có gì để nói sau khi đọc xong. Loại sau hợp với tuổi lớn hơn nhiều, khi con tự chọn.
Đọc một cuốn có cảnh buồn cùng con, theo thứ tự
Cách đọc quyết định cảnh buồn thành kỷ niệm hay thành nỗi sợ. Thứ tự đơn giản nhiều cha mẹ dùng:
- Đọc trước một mình. Biết đoạn nặng nằm ở trang nào, nặng đến đâu, bản này kể có khác bản mình nhớ không.
- Chọn lúc đọc: buổi chiều hoặc đầu buổi tối, không đọc ngay trước khi tắt đèn ngủ, không đọc lúc con đang ốm hay vừa có chuyện buồn thật.
- Đến gần đoạn nặng, đọc chậm lại, giọng bình thường, không cố làm cho kịch tính hơn.
- Nếu con muốn dừng, dừng ngay. Không nói "sắp hết rồi, ráng nghe nốt".
- Đọc xong, ngồi lại vài phút. Không cần nói gì nhiều; để con hỏi trước.
- Hôm sau, nếu con nhắc lại câu chuyện, đó là lúc tốt để nói chuyện thêm.
Bước sau cùng hay bị bỏ qua. Trẻ thường không nói gì ngay tối hôm đó, mà hai ba ngày sau mới hỏi, giữa bữa cơm hay trên đường đi học. Câu hỏi đến muộn thường là câu hỏi thật nhất, nên đừng gạt đi vì đang bận.
Khi con khóc, khi con sợ: nói gì
Khi con khóc. Đừng nói "có gì đâu mà khóc" hay "chỉ là truyện thôi". Nói thật: "Mẹ cũng thấy buồn. Truyện này buồn thật." Trẻ cần biết cảm xúc của mình là đúng, và người lớn cũng có cảm xúc ấy.
Khi con hỏi về cái chết. Trả lời ngắn, thật, hợp tuổi. Với trẻ nhỏ: người chết thì không quay lại nữa, và người ở lại nhớ thương. Không dùng những cách nói vòng như "đi ngủ một giấc dài", vì trẻ có thể sợ ngủ.
Khi con sợ. Cho con thấy mình an toàn: "Mụ phù thuỷ ở trong sách, sách gấp lại rồi." Nếu con vẫn sợ, để đèn ngủ, ngồi cạnh thêm một lúc. Không trêu, không doạ thêm cho vui.
Khi con giận nhân vật xấu. Để con nói hết. Trẻ giận mẹ ghẻ của Tấm, giận Lý Thông, là trẻ đang hiểu thế nào là bất công. Có thể hỏi: "Nếu con ở đó, con sẽ làm gì?"
Khi con không phản ứng gì. Cũng bình thường. Có trẻ nghe chuyện buồn rất bình thản. Không cần ép con cảm thấy buồn; mỗi đứa trẻ đón câu chuyện theo cách riêng.
Trẻ nhạy cảm: chọn và lùi lúc nào
Có những trẻ khóc cả buổi vì một con vật trong truyện bị thương, nhớ một cảnh sợ trong nhiều tuần. Đây là tính con, không phải điều gì cần sửa. Với trẻ như vậy, bạn có thể đi chậm hơn: chọn những cuốn có nỗi buồn nhẹ và kết ấm trước, như Chuyện con mèo dạy hải âu bay, để dành Cô bé bán diêm hay Không gia đình tới khi con lớn hơn một hai năm.
Một mẹo nhiều cha mẹ dùng với trẻ nhạy cảm: kể trước cho con biết câu chuyện sẽ có đoạn buồn, và kết thúc ra sao, trước khi đọc. Người lớn nghĩ như vậy là làm mất hay, nhưng với trẻ nhạy cảm, biết trước giúp con dám đi qua đoạn khó. Nhiều trẻ chỉ đọc được cuốn buồn đầu tiên khi đã biết cái kết.
Lùi lại cũng không sao. Nếu một cuốn quá nặng, gấp lại và nói "Mình để cuốn này lúc khác nhé". Không cần giải thích dài, không cần khiến con thấy mình yếu. Sách vẫn ở đó, và một ngày nào đó con sẽ tự lấy ra. Có khi chính con sẽ nhắc: "Bố ơi, giờ con đọc tiếp cuốn hôm trước được rồi." Câu đó cho biết con đã sẵn sàng, và nó đến từ con chứ không từ lịch của người lớn.
Khi trong nhà vừa có chuyện buồn thật
Khi gia đình vừa mất một người thân hay một con vật nuôi, nhiều cha mẹ tìm sách để giúp con. Sách có thể giúp, nhưng cần cẩn thận về thời điểm. Ngay trong những ngày đầu, con cần người hơn là sách; một cái ôm, một câu trả lời thật quan trọng hơn mọi câu chuyện. Sau vài tuần, khi con bắt đầu hỏi lại, một cuốn sách về mất mát có thể là chỗ để con nói ra những điều khó nói.
Lúc này nên tránh những cuốn quá bi thương, có cái chết đột ngột hay đau đớn. Chọn những câu chuyện nhẹ về nhớ thương, về những điều người đã mất để lại. Đọc trước thật kỹ, vì một chi tiết vô tình giống chuyện nhà có thể làm con đau hơn. Nếu con không muốn nghe, đừng ép. Có trẻ lại muốn đọc lại những cuốn vui quen thuộc trong những ngày ấy, và đó cũng là một cách tự vỗ về rất đúng.
Nếu sau một thời gian dài, con vẫn sợ hãi, mất ngủ, hay buồn kéo dài khác thường, đó là việc nên hỏi ý kiến thầy cô hoặc người có chuyên môn về tâm lý trẻ em, không phải việc một cuốn sách giải quyết được.
Những điều không cần làm
Một vài điều cha mẹ hay làm vì thương con, mà thật ra không cần:
- Không cần tự sửa cái kết khi đọc to, biến cô bé bán diêm thành được cứu. Trẻ lớn lên đọc bản thật sẽ thấy bị lừa; tốt hơn là chọn đọc vào lúc khác.
- Không cần bỏ hẳn truyện cổ tích dân gian vì có cảnh dữ. Chỉ cần chọn bản kể phù hợp và đọc đúng tuổi.
- Không cần biến mỗi câu chuyện buồn thành bài học đạo đức. Nỗi buồn tự nó đã là một trải nghiệm đủ.
- Không cần mua sách riêng "dạy trẻ về cái chết" khi chưa có chuyện gì. Truyện hay có cảnh buồn đã làm tốt việc đó.
- Không cần lo khi con thích đọc lại một cuốn buồn nhiều lần. Đó là cách con làm quen với cảm xúc ấy, giống người lớn nghe lại một bài hát buồn.
Điều duy nhất cần là ngồi cạnh. Một cuốn sách buồn đọc một mình có thể làm trẻ hoang mang; cùng cuốn ấy đọc với cha mẹ bên cạnh là một kỷ niệm con mang theo rất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ đọc truyện có kết buồn không?
Nên, vì truyện buồn là nơi an toàn để trẻ lần đầu gặp mất mát với cha mẹ ngồi cạnh. Quan trọng là chọn đúng tuổi, đọc trước để biết đoạn nặng, và ở lại nói chuyện sau khi đọc. Với trẻ nhạy cảm có thể đi chậm hơn.
Cô bé bán diêm hợp với trẻ mấy tuổi?
Thường từ khoảng sáu bảy tuổi, khi đọc cùng cha mẹ. Truyện có kết rất buồn nên không đọc ngay trước khi ngủ hay lúc con đang mệt. Với trẻ nhạy cảm có thể để lớn hơn một chút.
Con khóc khi đọc sách thì cha mẹ nên nói gì?
Đừng nói "chỉ là truyện thôi" hay "có gì đâu mà khóc". Hãy nói thật rằng câu chuyện buồn và cha mẹ cũng thấy buồn. Ôm con, ngồi cạnh, để con hỏi khi con muốn.
Có nên sửa cái kết buồn khi đọc to cho con không?
Không nên tự sửa cái kết, vì khi lớn lên đọc bản thật con sẽ thấy bị lừa. Nếu thấy chưa hợp, tốt hơn là để cuốn đó đọc vào lúc khác. Với trẻ nhạy cảm, có thể kể trước cái kết để con chuẩn bị.
Con sợ sau khi nghe truyện có phù thuỷ thì làm sao?
Cho con thấy mình an toàn, nói rằng phù thuỷ ở trong sách và sách đã gấp lại. Để đèn ngủ, ngồi cạnh thêm một lúc. Lần sau chọn đọc vào buổi chiều thay vì trước khi ngủ.
Nhà vừa có người mất thì có nên đọc sách về cái chết cho con không?
Những ngày đầu con cần người hơn là sách. Sau vài tuần, khi con bắt đầu hỏi lại, một câu chuyện nhẹ về nhớ thương có thể giúp con nói ra. Nếu con buồn hay sợ kéo dài khác thường, nên hỏi ý kiến người có chuyên môn.