Số đỏ rất đáng đọc trọn ít nhất một lần, nhất là khi bạn đã qua tuổi hai lăm: đây là cuốn tiểu thuyết trào phúng sắc nhất của văn học Việt Nam, cười từ trang đầu tới trang cuối mà càng cười càng thấy chua. Sách không dày, đọc ba bốn buổi là xong. Ai chỉ biết Số đỏ qua đoạn trích ở trường nên đọc lại cả cuốn, vì cái hay nằm ở cách các màn hài nối vào nhau thành một bức tranh xã hội.
Dưới đây là tóm ý ngắn không lộ kết, lý do cuốn sách vẫn đọc được trong đời sống hôm nay, cách theo dõi một dàn nhân vật đông và lố, và nên đọc gì tiếp của Vũ Trọng Phụng.
Số đỏ kể chuyện gì
Nhân vật chính là Xuân, thường gọi Xuân Tóc Đỏ, một anh chàng xuất thân lang thang, làm đủ nghề vặt ở phố, từng nhặt bóng ở sân quần vợt. Nhờ một sự tình cờ, Xuân lọt vào mắt bà Phó Đoan, một bà goá giàu có thích ra vẻ tân thời, và từ đó bước chân vào giới thượng lưu thành thị đang hăm hở chạy theo cái gọi là văn minh, Âu hoá.
Xuân chẳng biết gì nhiều, nhưng hắn nhanh miệng, gặp may, và hiểu đúng một điều: trong cái xã hội ấy, người ta chỉ cần cái vỏ. Thế là hắn lần lượt được gọi là nhà cải cách, nhà chuyên môn, rồi cao hơn nữa. Quanh hắn là cả một gia đình lố bịch: cụ cố Hồng già lẩm cẩm, hễ ai nói gì cũng gạt đi bằng một câu than quen thuộc, vợ chồng Văn Minh mở tiệm may Âu hoá, cô Tuyết tự nhận ngây thơ mà chẳng ngây thơ, và một đám người khác nhau, ai cũng muốn tỏ ra mới.
Số đỏ không có kẻ ác đúng nghĩa, không có người tốt bị hại. Toàn bộ cuốn sách là một chuỗi màn kịch, và người đọc ngồi xem cả xã hội tự diễn. Phần kết đẩy mọi thứ lên đỉnh điểm của sự phi lý; xin để bạn tự đọc tới đó.
Vì sao Số đỏ vẫn đọc được trong đời sống hôm nay
Chạy theo cái mới mà không hiểu nó. Trong Số đỏ, người ta mặc áo kiểu mới, nói chữ mới, dựng phong trào mới, nhưng bên trong vẫn là những ham muốn rất cũ: được khen, được nổi, được hơn người. Người đọc hôm nay sẽ nhận ra cái cảnh ấy ở rất nhiều nơi, từ mạng xã hội tới những trào lưu đến rồi đi trong vài tháng.
Danh tiếng được dựng từ hư không. Xuân Tóc Đỏ đi lên không phải nhờ tài, mà nhờ người khác cần một cái tên để gắn vào. Đọc lúc đã đi làm vài năm, bạn sẽ thấy cơ chế này quen đến giật mình: một người được tung hô chỉ vì đúng lúc, đúng chỗ, đúng câu nói.
Tiếng cười không đứng về phe nào. Vũ Trọng Phụng cười tất cả, kẻ giàu, người nghèo, kẻ cũ, người mới. Chính vì không có ai được tha nên cuốn sách không bị cũ đi theo thời. Nó không giảng đạo đức, chỉ phơi ra.
Ngôn ngữ đời phố. Nhiều câu thoại trong Số đỏ đã đi vào lời ăn tiếng nói, như câu than quen thuộc của cụ cố Hồng mà người Hà Nội lớn tuổi hay nhại lại khi bị ai nói dai. Đọc trọn mới biết những câu ấy bật ra trong cảnh nào, và cái duyên của chúng nằm ở chỗ đặt rất đúng lúc.
Một tấm ảnh chụp thành phố xưa. Ngoài tiếng cười, Số đỏ là tư liệu sống động về Hà Nội thời ấy: tiệm may, sân quần vợt, hiệu ảnh, những cuộc thi, những buổi lễ. Người thích lịch sử đời thường sẽ đọc cuốn này như đọc một cuốn phóng sự.
Nhớ dàn nhân vật bằng một tờ giấy kẹp sách
Số đỏ đông nhân vật, nhiều người chỉ có biệt danh, lại hay xưng hô vòng vèo theo kiểu gia đình lớn. Mẹo của người đọc lâu năm: chép bảng dưới ra một tờ giấy, kẹp vào trang đầu, gặp ai mới thì thêm một dòng.
| Nhân vật | Là ai | Để ý điều gì |
|---|---|---|
| Xuân Tóc Đỏ | Nhân vật chính, xuất thân lang thang | Mỗi lần được gọi một danh hiệu mới, hắn làm gì để giữ nó |
| Bà Phó Đoan | Bà goá giàu, thích tỏ ra tân thời | Khoảng cách giữa lời nói và việc làm |
| Cụ cố Hồng | Ông cụ già trong gia đình | Câu than quen thuộc và ước muốn kỳ quặc |
| Vợ chồng Văn Minh | Chủ tiệm may Âu hoá | Họ cần Xuân để làm gì |
| Cô Tuyết | Con gái trong nhà, tự nhận ngây thơ | Cách cô nói về chính mình |
| Cụ cố Tổ | Bậc cao tuổi nhất nhà | Vì sao cả nhà sốt ruột quanh cụ |
Đọc tới giữa sách, bảng của bạn sẽ có thêm vài dòng về những nhân vật phụ có biệt danh rất buồn cười. Đừng cố nhớ hết tên thật; trong Số đỏ, biệt danh mới là thứ nói lên con người.
Đọc lúc nào trong đời, và ai chưa nên đọc
Số đỏ hợp với người đọc từ cuối tuổi hai mươi trở đi. Không phải vì sách khó, mà vì muốn cười đúng chỗ, bạn cần từng thấy vài màn khoe mẽ, vài người lên nhanh xuống nhanh, vài phong trào ồn ào rồi lặng. Học sinh cấp ba đọc vẫn vui, nhưng thường chỉ thấy cái buồn cười trên bề mặt.
Sách có những đoạn đùa khá táo bạo về chuyện nam nữ, về thân thể, theo đúng kiểu trào phúng của văn chương thời ấy. Với con dưới mười lăm tuổi, cha mẹ nên đợi thêm. Với con tuổi mười sáu, mười bảy, có thể đọc cùng, dừng lại ở những chỗ con hỏi và nói thẳng rằng đây là tiếng cười châm biếm, không phải lời khuyên.
Người không hợp với Số đỏ là người đang cần một câu chuyện ấm áp, có nhân vật để thương. Ở đây gần như không ai để thương. Nếu bạn đang mệt mỏi, cần đọc gì dịu dàng, cứ cất Số đỏ lên kệ, đọc truyện ngắn Thạch Lam trước, vài tháng sau quay lại.
Hay đọc sai và nên đọc thế nào
Người đọc Số đỏ lần đầu, nhất là người chỉ quen đoạn trích ở trường, hay vấp vào mấy cái bẫy giống nhau. Bảng dưới gom lại để bạn tránh:
| Hay đọc sai | Vì sao hỏng | Nên đọc thế nào |
|---|---|---|
| Đi tìm nhân vật chính diện để thương | Cả cuốn gần như không có ai đáng thương, tìm mãi sẽ thấy hụt | Đọc như xem một vở hài kịch, mình là khán giả ngồi dưới |
| Coi Số đỏ là truyện cười đọc giải trí | Bỏ qua lớp châm biếm phía sau mỗi màn hài | Sau mỗi chương tự hỏi: ai đang bị cười, vì sao |
| Đọc nhỏ giọt vài trang mỗi tối | Tiếng cười của sách cần dồn mới bật ra | Đọc theo khối lớn, mỗi buổi vài chương liền |
| Ghét Xuân Tóc Đỏ ngay từ đầu | Sẽ khó thấy cái xã hội đã nâng hắn lên | Để ý những người quanh Xuân nhiều hơn chính Xuân |
| Đọc bản tóm tắt thay cho sách | Số đỏ hay ở câu thoại và chi tiết, tóm tắt làm mất sạch | Đọc trọn, sách vốn không dày |
Có một điều người chơi sách hay nói với nhau: Số đỏ là cuốn nên có bản giấy trên kệ, vì đọc xong thế nào cũng có lúc muốn lật lại tìm một câu thoại để kể cho ai nghe. Bản có chú thích những từ cũ, những từ mượn tiếng Pháp mà người thời ấy hay chêm vào câu, sẽ giúp người trẻ đọc trôi hơn, vì nhiều từ nay không ai dùng nữa và chính chúng là chỗ tác giả cài tiếng cười.
Đọc ba buổi cho trọn Số đỏ
Sách ngắn, chia chương rõ, mỗi chương thường mở bằng một tình huống mới. Một cách chia hợp với người bận:
- Buổi thứ nhất: đọc những chương đầu, tới khi Xuân đã đặt chân hẳn vào gia đình bà Phó Đoan. Dừng lại hỏi: điều gì khiến người ta tin Xuân nhanh đến thế?
- Buổi thứ hai: đọc phần giữa, nơi Xuân được gắn hết danh hiệu này tới danh hiệu khác. Đánh dấu bên lề mỗi lần có người khen Xuân và lý do họ khen.
- Buổi thứ ba: đọc liền một mạch phần cuối, đừng ngắt quãng. Các màn hài dồn dập và nối vào nhau như hiệu ứng dây chuyền, ngắt giữa chừng sẽ mất nhịp.
- Hôm sau: lật lại tờ giấy kẹp sách, xem nhân vật nào mình thấy giống người quen nhất. Đó thường là câu khởi đầu thú vị khi kể cho bạn bè nghe về cuốn sách.
Đừng đọc Số đỏ theo kiểu mỗi ngày vài trang trên xe buýt. Sách cần đọc theo từng khối lớn thì tiếng cười mới tích lại được.
Đọc tiếp gì sau Số đỏ
Nếu thích Vũ Trọng Phụng, hãy đọc Giông tố, tiểu thuyết về Nghị Hách, một kẻ giàu có quyền thế, và những con người bị cuốn vào vòng tay hắn. Giông tố nặng nề và dữ dội hơn Số đỏ, ít tiếng cười hơn, nhưng cho thấy cùng một ngòi bút có thể chuyển từ châm biếm sang bi kịch. Tiếp đó là các phóng sự của ông như Kỹ nghệ lấy Tây, viết về những phụ nữ lấy chồng Tây ở các vùng quanh trại lính; đọc phóng sự mới hiểu vì sao tiểu thuyết của ông chi tiết đến vậy.
Nếu muốn so tiếng cười, hãy đọc truyện ngắn trào phúng của Nguyễn Công Hoan, như Kép Tư Bền, kể về một anh kép hát phải diễn hài trong lúc lòng tan nát. Hai nhà văn cùng thời nhưng cách cười khác hẳn: Nguyễn Công Hoan gọn và nhanh, Vũ Trọng Phụng dài hơi và độc hơn.
Câu hỏi để tự hỏi sau khi gấp sách: nếu Xuân Tóc Đỏ sống hôm nay, hắn sẽ làm nghề gì, xuất hiện ở đâu, được gọi bằng danh hiệu gì? Rất nhiều người đọc trả lời được ngay, và đó là bằng chứng cuốn sách chưa hề cũ. Thử đặt câu hỏi ấy trong một buổi trò chuyện với bạn bè cùng đọc, bạn sẽ nghe được những câu trả lời vừa buồn cười vừa khiến cả bàn im lặng một lúc.
Câu hỏi thường gặp
Số đỏ có khó đọc không?
Không khó. Câu văn gần với tiếng nói thường ngày, chương ngắn, tình huống dồn dập. Cái khó duy nhất là dàn nhân vật đông và nhiều biệt danh, nên chép một bảng tên nhỏ kẹp vào sách sẽ giúp bạn theo dõi dễ hơn.
Số đỏ có hợp cho học sinh đọc không?
Học sinh từ mười sáu tuổi có thể đọc, tốt nhất là đọc cùng cha mẹ hoặc thầy cô. Sách có những đoạn đùa táo bạo theo kiểu trào phúng xưa, nên với các em nhỏ hơn thì nên đợi thêm vài năm.
Đọc Số đỏ mất bao lâu?
Thường ba bốn buổi là xong nếu mỗi buổi đọc liền một khối lớn. Không nên đọc nhỏ giọt vài trang mỗi ngày, vì tiếng cười của Số đỏ cần nhịp liên tục để tích lại và bùng lên ở phần cuối.
Nên đọc Số đỏ hay Giông tố trước?
Nên đọc Số đỏ trước vì ngắn hơn, vui hơn và dễ vào hơn. Khi đã quen giọng Vũ Trọng Phụng, bạn chuyển sang Giông tố sẽ thấy rõ ông viết bi kịch cũng sắc như khi viết hài.
Xuân Tóc Đỏ là nhân vật xấu hay tốt?
Xuân không hẳn xấu theo kiểu kẻ ác, cũng chẳng tốt. Hắn là tấm gương phản chiếu một xã hội chỉ cần vỏ ngoài. Người đọc thường vừa khinh vừa phục sự nhanh nhạy của hắn, và chính cảm giác lẫn lộn đó là điều tác giả muốn.
Đọc Số đỏ cần biết gì về Hà Nội xưa?
Không cần biết trước nhiều, vì sách tự dựng lại không khí thành phố thời ấy khá rõ. Nếu tò mò, đọc thêm vài phóng sự của chính Vũ Trọng Phụng sẽ giúp bạn hình dung đời sống phố phường đầy đủ hơn.