SachQuy.comSách Quý
Văn học Việt Nam nên đọc

Tắt đèn, Bước đường cùng, Bỉ vỏ: ba tiểu thuyết về người nghèo trước 1945

Ba tiểu thuyết hiện thực về người nghèo nông thôn và thành thị trước 1945: kể chuyện gì, vì sao đáng đọc trọn chứ không chỉ đoạn trích, đọc theo thứ tự nào.

Close-up of hands of an older Vietnamese woman in a maroon cardigan turning blank pages of a worn book on a wooden village veranda, warm late afternoon light

Ba tiểu thuyết Tắt đèn của Ngô Tất Tố, Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan và Bỉ vỏ của Nguyên Hồng nên đọc trọn theo cặp: hai cuốn đầu về người nông dân bị dồn tới đường cùng, cuốn thứ ba về người nghèo trôi dạt ra thành phố cảng. Mỗi cuốn đọc trong vài buổi. Đọc liền nhau, bạn sẽ thấy một bức tranh rộng về cái nghèo trước 1945, từ sân đình làng quê tới những ngõ tối nơi bến tàu.

Ở trường, Tắt đèn thường chỉ còn lại đoạn chị Dậu vùng lên chống lại người đi thu sưu. Bỉ vỏ và Bước đường cùng thì nhiều người chỉ biết tên. Đọc trọn khi lớn mới thấy những cuốn sách này không chỉ là bài học về một thời, mà là những câu chuyện cuốn người đọc như tiểu thuyết thật sự.

Tắt đèn: một mùa sưu ở làng Đông Xá

Tắt đèn kể về gia đình chị Dậu ở một làng quê Bắc Bộ trong mùa thu thuế thân, hay còn gọi là sưu. Anh Dậu đang ốm vẫn bị bắt trói vì nhà không đủ tiền nộp, mà phải nộp cả suất sưu cho người em đã mất. Chị Dậu xoay đủ cách để cứu chồng: bán đàn chó con, rồi bán cả đứa con gái đầu lòng là cái Tý cho nhà giàu trong vùng. Mỗi lần tưởng đã thoát thì lại một khoản nữa, một cửa nữa.

Cái hay của Tắt đèn nằm ở nhịp. Cả cuốn sách diễn ra trong một quãng thời gian ngắn, sự việc dồn dập như một cuộc chạy đua mà người chạy biết trước mình sẽ thua. Ngô Tất Tố không cần bình luận. Ông chỉ tả những con số tiền, những cái lạy, những bữa ăn, và người đọc tự thấy cả một guồng máy đè lên một gia đình.

Người đọc lần đầu cuốn trọn thường nhớ nhất không phải cảnh chị Dậu đánh lại cai lệ, mà là cảnh bán con, cảnh cái Tý được dặn dò, cảnh đàn chó con. Đó là những trang nên đọc chậm và có khi phải gấp sách lại một lúc. Phần kết xin để bạn tự đọc; nó ngắn, gợi nhiều hơn kể.

Bước đường cùng: món nợ không bao giờ trả xong

Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan kể về anh Pha, một người nông dân hiền lành, và con đường anh mất dần mảnh ruộng vào tay Nghị Lại, một kẻ giàu có quyền thế trong vùng. Không có cảnh bạo lực dồn dập như Tắt đèn. Ở đây cái nghèo đến qua giấy tờ, qua lãi mẹ đẻ lãi con, qua những vụ kiện mà người ít chữ không bao giờ thắng.

Người đọc trưởng thành, nhất là ai từng vay mượn hay từng thấy người thân mắc kẹt trong nợ, sẽ đọc cuốn này với cảm giác rất thật. Mỗi bước anh Pha đi đều có vẻ hợp lý ở thời điểm đó, chỉ khi nhìn lại cả chặng mới thấy đó là cái bẫy. Nguyễn Công Hoan vốn nổi tiếng với truyện ngắn trào phúng, nên trong cuốn tiểu thuyết nặng nề này vẫn có những đoạn châm biếm sắc, nhất là khi tả đám người có quyền.

Đọc Tắt đèn rồi đọc Bước đường cùng, bạn sẽ thấy hai cách đè nén khác nhau: một bên là sức ép thô bạo của mùa sưu, một bên là sự thít chặt chậm rãi của nợ nần. Hai cuốn đặt cạnh nhau cho một hình dung đủ hơn về đời người nông dân thời ấy.

Bỉ vỏ: từ làng quê ra thành phố cảng

Bỉ vỏ của Nguyên Hồng đưa người đọc ra khỏi làng quê. Tám Bính là một cô gái quê, bị người tình phụ bạc khi đã có con, bị gia đình đẩy ra ngoài vì sợ tai tiếng. Cô trôi dạt ra thành phố cảng, rơi vào giới anh chị, trở thành người của Năm Sài Gòn, một tay trùm kẻ cắp. Chữ bỉ vỏ trong tên sách là tiếng lóng của giới ấy, chỉ người đàn bà của dân móc túi.

Đây là cuốn hấp dẫn nhất trong ba cuốn theo nghĩa đọc cuốn hút. Có những phi vụ, những cuộc trốn chạy, những luật lệ ngầm của giới giang hồ, những tiếng lóng mà người đọc hôm nay thấy vừa lạ vừa thú. Nhưng dưới lớp phiêu lưu là nỗi đau của một người đàn bà luôn mang nỗi nhớ đứa con đầu lòng và mong được làm người lương thiện.

Nguyên Hồng viết về những người dưới đáy với một tình thương nóng, gần như không giấu. Giọng ông khác hẳn cái lạnh của Ngô Tất Tố hay cái giễu của Nguyễn Công Hoan. Đọc ba cuốn liền nhau là cách hay để nghe ba giọng văn hiện thực cùng thời. Người thích ghi chép có thể chia một trang sổ làm ba cột, mỗi cột một nhà văn, chép vào đó một câu tả người, một câu tả cảnh tiêu biểu của từng cuốn. Đặt ba cột cạnh nhau, sự khác biệt về giọng hiện ra rõ hơn mọi lời giải thích.

Đọc theo thứ tự nào và mỗi cuốn hợp với ai

Không có thứ tự bắt buộc, nhưng đi theo bảng dưới thường dễ vào nhất, từ cuốn quen tới cuốn lạ:

Thứ tựCuốnHợp với aiLưu ý khi đọc
1Tắt đènNgười đã học đoạn trích, muốn biết trọn câu chuyệnĐọc liền trong hai ba buổi, đừng để đứt nhịp
2Bước đường cùngNgười quan tâm chuyện nợ nần, đất đai, kiện tụngGhi lại từng món nợ của anh Pha trên một tờ giấy
3Bỉ vỏNgười thích truyện có nhịp phiêu lưuĐể ý tiếng lóng, tra chú thích nếu bản có

Ba cuốn đều có cảnh đau lòng và có bạo lực ở mức tiểu thuyết hiện thực. Người đọc nhạy cảm nên đọc mỗi cuốn cách nhau vài ngày, xen một cuốn nhẹ ở giữa. Bỉ vỏ có những đoạn về đời sống giới giang hồ và chuyện nam nữ, nên hợp với người đọc từ mười sáu tuổi trở lên, tốt nhất có cha mẹ đọc cùng.

Đọc cùng con lớn: bắt đầu từ đâu, nói chuyện gì

Với con tuổi mười lăm, mười sáu, Tắt đèn là cửa vào tự nhiên vì con đã gặp chị Dậu trong sách giáo khoa. Cách làm của nhiều nhà là cha hoặc mẹ đọc trước, đánh dấu những đoạn nặng nhất, rồi đưa con cuốn sách kèm một lời dặn ngắn: đoạn bán cái Tý buồn lắm, đọc tới đó muốn dừng thì cứ dừng, mai đọc tiếp. Đừng giao con đọc như bài tập. Một cuốn tiểu thuyết bị biến thành bài tập thì con sẽ đọc để xong, không phải để hiểu.

Khi con đọc xong, hãy hỏi những câu gần với đời con hơn là câu về ý nghĩa tác phẩm. Ví dụ: "Cái Tý chỉ lớn hơn em út của con vài tuổi, con thấy sao?" hay "Nếu ông bà mình sống ở làng ấy thời ấy thì sẽ ra sao?" Nhiều gia đình có ông bà còn sống, kể lại chuyện thời xưa ở quê, những câu chuyện ấy cùng với cuốn sách làm con nhớ lâu hơn bất kỳ bài giảng nào.

Bước đường cùng và Bỉ vỏ nên để con tự chọn sau đó, khi con tỏ ra thích. Bỉ vỏ đặc biệt hay hấp dẫn các bạn trẻ nhờ nhịp phiêu lưu và thế giới giang hồ, nhưng vì có những đoạn khá nặng, cha mẹ nên đọc trước để biết con sẽ gặp gì và sẵn sàng nói chuyện khi con hỏi. Không cần cấm, chỉ cần có mặt.

Nếu con đọc chậm hoặc ngại sách chữ dày, đọc to cho con nghe một hai chương đầu của Tắt đèn là cách mở cửa tốt. Văn Ngô Tất Tố gọn, thoại nhiều, đọc thành tiếng rất có không khí. Khi con đã bị câu chuyện kéo đi, con sẽ tự cầm sách đọc tiếp, và lúc đó cha mẹ chỉ việc lùi lại.

Mấy điều nên để ý khi đọc tiểu thuyết hiện thực xưa

Những cuốn này có cách viết và từ ngữ khác văn bây giờ. Vài lưu ý giúp đọc trôi hơn:

  • Nhiều từ chỉ chức danh làng xã xưa như lý trưởng, chánh tổng, cai lệ, phó lý. Ghi chúng lên một tờ giấy kẹp sách kèm nghĩa ngắn, đọc vài chương là quen.
  • Tiền bạc được tính bằng đồng, hào, xu, nhiều khoản nghe lạ. Không cần quy ra tiền ngày nay, chỉ cần để ý khoản nào lớn so với gia sản của nhân vật.
  • Câu thoại có nhiều tiếng địa phương và tiếng lóng. Đọc thành tiếng vài câu sẽ thấy dễ hiểu hơn nhìn bằng mắt.
  • Đừng vội gán cho nhân vật chữ tốt hay xấu. Nhà văn hiện thực muốn ta thấy hoàn cảnh, không chỉ con người.
  • Bản in cũ hay giấy mỏng, chữ dày. Nếu mua bản mới để đọc, chọn bản có chú thích từ cổ ở cuối trang.

Một mẹo nhỏ của người đọc lâu năm: sau khi đọc xong mỗi cuốn, viết ba dòng vào trang trắng cuối sách, ghi ngày đọc và một cảnh nhớ nhất. Vài năm sau đọc lại, mở trang cuối ra sẽ thấy mình đã thay đổi thế nào.

Câu hỏi tự hỏi và đọc tiếp gì

Sau Tắt đèn, thử hỏi: nếu chị Dậu có một người hàng xóm đủ sức giúp, người ấy có giúp không, và vì sao trong truyện gần như không ai giúp? Sau Bước đường cùng: anh Pha có lúc nào thoát được không, hay từ bước đầu tiên đã không có lối ra? Sau Bỉ vỏ: Tám Bính chọn đời mình, hay đời chọn cô? Những câu hỏi này không có đáp án đúng, nhưng nói ra với người cùng đọc sẽ thấy mỗi người nhìn một kiểu.

Nếu muốn đọc tiếp Ngô Tất Tố, có Lều chõng, tiểu thuyết về những sĩ tử đi thi thời khoa cử, và phóng sự Việc làng về những hủ tục nơi làng quê. Nếu muốn đọc tiếp Nguyên Hồng, hãy tìm Những ngày thơ ấu, hồi ký tuổi nhỏ của chính ông, ngắn và đầy nước mắt; nhiều người lớn đọc lại cuốn này còn khóc hơn hồi đi học.

Còn nếu đã đọc đủ cái nghèo của nông thôn và muốn thấy cái nghèo của người có chữ, hãy đọc tiếp Nam Cao với Đời thừa và Sống mòn. Từ Ngô Tất Tố tới Nam Cao là một chặng đọc trọn vẹn về đời sống người Việt trước 1945.

Câu hỏi thường gặp

Tắt đèn có nên đọc trọn khi đã học đoạn trích không?

Rất nên. Đoạn trích ở trường chỉ là một cảnh, còn cả cuốn sách là chuỗi ngày chị Dậu xoay xở cứu chồng với những cảnh bán chó, bán con rất ám ảnh. Đọc trọn mới thấy hết sức nặng của câu chuyện.

Bỉ vỏ của Nguyên Hồng nói về điều gì?

Bỉ vỏ kể về Tám Bính, một cô gái quê bị phụ bạc, trôi dạt ra thành phố cảng và rơi vào giới kẻ cắp bên cạnh Năm Sài Gòn. Truyện vừa có nhịp phiêu lưu vừa chứa nỗi khao khát được làm người lương thiện.

Ba cuốn này nên đọc theo thứ tự nào?

Nên đọc Tắt đèn trước vì quen nhất, sau đó Bước đường cùng để thấy một kiểu đè nén khác qua nợ nần, cuối cùng là Bỉ vỏ với bối cảnh thành phố. Mỗi cuốn cách nhau vài ngày cho đỡ nặng.

Học sinh có nên đọc Bỉ vỏ không?

Học sinh từ mười sáu tuổi có thể đọc, tốt nhất có cha mẹ đọc cùng vì sách có những đoạn về đời sống giang hồ và chuyện nam nữ. Với các em nhỏ hơn, Tắt đèn hoặc Những ngày thơ ấu là lựa chọn hợp hơn.

Tiểu thuyết hiện thực trước 1945 có quá buồn để đọc không?

Có buồn, nhưng không phải để làm người đọc chán nản. Những cuốn này giúp hiểu đời sống ông bà ta từng trải qua. Đọc cách quãng, xen sách nhẹ ở giữa và trò chuyện với người cùng đọc sẽ đỡ nặng lòng hơn.

Đọc tiểu thuyết xưa gặp nhiều từ cổ thì làm sao?

Ghi các từ chức danh, tiền bạc, tiếng lóng lên một tờ giấy kẹp sách kèm nghĩa ngắn. Chọn bản có chú thích ở cuối trang. Đọc vài chương là quen, và chính những từ cổ ấy làm nên không khí của truyện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138