Với bé dưới năm tuổi, nên bắt đầu bằng những truyện dân gian ngắn, ít cảnh dữ như Cây khế, Sự tích dưa hấu, Cây tre trăm đốt hay Ba lưỡi rìu; để Tấm Cám, Thạch Sanh và các truyện có cảnh giết chóc, trả thù cho tuổi sáu bảy trở lên, khi con đã phân biệt được chuyện kể với đời thật. Một cuốn tuyển tập cổ tích Việt Nam có tranh, chữ to, lời kể gọn là món nên có trong mọi nhà, nhưng không phải truyện nào trong đó cũng đọc được cho mọi tuổi.
Truyện cổ tích là thứ ông bà kể bằng miệng từ trước khi có sách. Khi in ra thành sách cho trẻ, mỗi bản kể lại một khác: có bản giữ nguyên các chi tiết dữ của truyện dân gian, có bản làm mềm đi. Bài này giúp bạn chọn truyện theo tuổi con, nhìn ra một bản kể cẩn thận, và kể những đoạn khó sao cho con không sợ mà vẫn hiểu.
Truyện nào hợp tuổi nào
Bảng dưới chia theo độ nặng của chi tiết trong truyện, không theo độ thông minh của trẻ. Cùng một tuổi, có bé nhạy cảm hơn, có bé bình thản hơn; bạn biết con mình rõ nhất.
| Nhóm | Truyện tiêu biểu | Vì sao xếp ở đây |
|---|---|---|
| Nhẹ, hợp từ ba bốn tuổi | Cây khế, Ba lưỡi rìu, Cây tre trăm đốt, Sự tích dưa hấu | Cốt truyện thẳng, người tốt được đền đáp, ít cảnh đáng sợ, có câu thần chú dễ nhớ như "khắc nhập, khắc xuất" |
| Có phép lạ và thử thách, từ năm tuổi | Sọ Dừa, Sự tích chú Cuội cung trăng, Cóc kiện trời, Sơn Tinh Thủy Tinh | Có biến hoá, có tranh tài, có chút buồn nhưng không ghê |
| Có cảnh dữ, từ sáu bảy tuổi | Tấm Cám, Thạch Sanh | Có giết hại, mưu hiểm, trả thù; trẻ cần đủ lớn để biết đó là chuyện kể |
| Truyền thuyết dựng nước, kể dần từ năm tuổi | Con Rồng cháu Tiên, Thánh Gióng, Sự tích Hồ Gươm | Gắn với nguồn gốc và nơi chốn; hợp khi con bắt đầu hỏi về ông bà tổ tiên |
Thứ tự này chỉ là gợi ý. Nhiều nhà kể Thạch Sanh cho bé bốn tuổi mà bé vẫn thích, vì người kể bỏ bớt chi tiết. Điều quan trọng là bạn đọc trước bản trong sách, biết đoạn nào nặng, rồi quyết định kể nguyên hay kể lướt.
Ba truyện nhẹ để bắt đầu, và vì sao trẻ nhỏ mê
Cây khế có mọi thứ một đứa trẻ bốn tuổi cần: hai anh em, một cây khế, một con chim lạ biết nói, và câu dặn may túi ba gang. Trẻ thích đoạn người em may túi vừa đúng, người anh tham may túi to, vì con đoán được trước chuyện gì sắp xảy ra. Đó chính là niềm vui của câu chuyện có quy luật. Bạn kể xong, con sẽ tự lặp "ăn một quả, trả cục vàng" suốt mấy ngày.
Cây tre trăm đốt có anh Khoai hiền lành bị lão nhà giàu lừa, rồi được ông Bụt cho câu thần chú. Đoạn trẻ thích nhất là lúc lão nhà giàu bị dính vào cây tre. Câu chuyện cho con thấy người bị lừa không phải lúc nào cũng thua, mà không cần cảnh dữ nào.
Sự tích dưa hấu kể chuyện Mai An Tiêm bị đày ra đảo hoang, rồi trồng được thứ quả ruột đỏ hạt đen từ hạt chim thả xuống. Với trẻ nhỏ, đây là câu chuyện về một gia đình tự xoay xở, và nó hợp để kể đúng lúc nhà bổ quả dưa hấu ngày hè. Một mẹo của người kể chuyện lâu năm: gắn truyện với một món đồ thật trong nhà, con sẽ nhớ truyện mỗi lần thấy món đồ.
Kể Tấm Cám và Thạch Sanh cho đúng lúc
Đọc trước bản trong sách. Các tuyển tập kể khác nhau ở đoạn cuối Tấm Cám. Có bản giữ chi tiết trả thù rất dữ của truyện dân gian, có bản dừng ở lúc Tấm trở về. Bạn biết bản mình đang cầm kể đến đâu trước khi đọc cho con.
Kể theo những lần hoá thân. Phần trẻ nhớ nhất ở Tấm Cám không phải đoạn cuối mà là chuỗi hoá thân: chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, quả thị, rồi cô Tấm bước ra từ quả thị. Nhấn vào chuỗi này, con thấy câu chuyện về sự kiên nhẫn của cái thiện, không chỉ về cái ác.
Với Thạch Sanh, để con thấy lòng tốt. Thạch Sanh có chằn tinh, đại bàng, mưu hiểm của Lý Thông. Trẻ sáu bảy tuổi thích những trận đánh, nhưng chỗ đáng dừng lại là niêu cơm ăn mãi không hết và tiếng đàn làm quân giặc bỏ đi. Hỏi con: "Vì sao Thạch Sanh mời cơm quân giặc?" rồi để con nghĩ.
Khi con hỏi về cái chết. Truyện cổ tích có người chết, và trẻ sẽ hỏi. Trả lời ngắn và thật: trong truyện, người xấu chịu hậu quả, người tốt được sống lại vì đây là truyện cổ tích, ngoài đời thì khác. Đừng tránh câu hỏi, cũng đừng giảng dài.
Nếu con sợ, dừng lại. Con kéo chăn, bịt tai, hay nói "thôi mẹ" là dấu hiệu nên gấp sách. Cất truyện đó sáu tháng một năm, kể lại sau. Không có gì phải vội.
Truyền thuyết dựng nước: kể như chuyện gia đình
Con Rồng cháu Tiên, Thánh Gióng, Sự tích Hồ Gươm là truyền thuyết, không hẳn là cổ tích, nhưng sách cho trẻ hay in chung. Với bé năm sáu tuổi, cách kể dễ vào nhất là kể như chuyện của một đại gia đình rất xưa: cha là Lạc Long Quân, mẹ là Âu Cơ, một bọc trăm trứng, năm mươi người con theo cha xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên núi. Trẻ thích con số trăm trứng và hỏi mãi về nó.
Thánh Gióng hấp dẫn trẻ ở chỗ một cậu bé ba năm không nói không cười bỗng vươn vai thành người lớn, cưỡi ngựa sắt. Hồ Gươm hợp để kể khi cả nhà có dịp ra Hà Nội đi quanh hồ, hoặc khi con thấy hình hồ trên tivi. Mấy truyện này không cần bình luận thêm; cứ để con thấy đó là chuyện người xưa kể về nơi mình đang sống.
Một điều người kể chuyện nên giữ: không biến truyền thuyết thành bài học lịch sử có câu hỏi kiểm tra. Trẻ nhỏ nhớ truyền thuyết vì nó kỳ lạ và đẹp, việc học lịch sử ở trường sẽ đến sau.
Những chi tiết nhỏ trẻ hay hỏi lại
Kể cổ tích cho trẻ lâu rồi, bạn sẽ thấy con không hỏi về bài học mà hỏi về những thứ rất cụ thể. Túi ba gang là to cỡ nào. Ông Bụt ở đâu, sao lúc nào cũng hiện ra đúng lúc. Quả thị thơm ra sao. Cuội ngồi gốc cây đa trên mặt trăng thì ăn gì. Đây là lúc tốt để nối truyện với đời thật: lấy gang tay đo cho con xem ba gang dài bao nhiêu, mua một quả thị ngoài chợ cho con ngửi, ra sân nhìn trăng rằm tìm bóng cây đa.
Với những câu không có lời đáp, như ông Bụt ở đâu, cứ nói thật là trong truyện người xưa kể vậy, không ai biết. Trẻ nhỏ không cần câu trả lời đủ, con cần được hỏi và được nghe người lớn nghĩ cùng mình. Nhiều câu hỏi của con còn mở ra trò chơi: hai mẹ con cùng bịa thêm một đoạn Cuội trên cung trăng, mỗi người một câu.
Có những chữ cũ trong truyện con không hiểu: khung cửi, niêu, gàu sòng, yếm. Thay vì giải thích dài, chỉ cho con xem một tấm hình trong sách tranh hoặc tả bằng đồ vật gần gũi: niêu là cái nồi đất nhỏ, khung cửi là cái máy dệt vải bằng gỗ ngày xưa. Từ cũ không làm trẻ chán; trẻ chán khi bị giảng.
Nhìn ra một cuốn tuyển tập cổ tích làm cẩn thận
Ở nhà sách có rất nhiều cuốn cổ tích Việt Nam, khổ to khổ nhỏ, tranh vẽ tay hay tranh dựng máy. Mấy dấu hiệu sau giúp chọn được bản đáng giữ lâu:
- Lời kể giữ được giọng dân gian, có những câu quen thuộc như "ngày xửa ngày xưa", "ở hiền gặp lành", không biến thành văn giải thích.
- Tranh vẽ người, nhà, đồ vật mang dáng Việt: mái tranh, áo tứ thân, cây cau, giếng nước; không lẫn lâu đài, váy xoè kiểu truyện phương Tây.
- Mỗi truyện có độ dài vừa đọc một tối, chữ to, khoảng cách dòng thoáng.
- Tên truyện dùng đúng tên quen thuộc, không đổi thành tên lạ.
- Gáy khâu hoặc dán chắc; tuyển tập dày hay bung trang giữa sau vài tháng nếu gáy chỉ dán keo mỏng.
- Có ghi rõ là kể lại theo truyện dân gian, không gắn tên một người như thể là tác giả của truyện.
Một mẹo nhỏ: lật thẳng tới truyện Tấm Cám và đọc đoạn cuối ngay ở nhà sách. Cách bản đó xử lý đoạn cuối cho bạn biết người soạn có nghĩ tới trẻ nhỏ hay chỉ chép lại.
Kể bằng miệng hay đọc trong sách
Ông bà ngày trước kể bằng miệng, mỗi lần một khác, thêm tiếng gà gáy, giọng chằn tinh, tiếng chim vàng anh. Cách đó vẫn rất hợp với trẻ: con nhìn mặt người kể, không nhìn trang giấy, và cảm được câu chuyện qua giọng nói. Nếu nhà có ông bà, nhờ ông bà kể lại những truyện ông bà nghe hồi nhỏ, sẽ có những chi tiết mà sách in không có.
Đọc trong sách thì có cái lợi khác: con thấy tranh, thấy chữ, và biết rằng câu chuyện nằm trong cuốn sách, mở ra lúc nào cũng có. Nhiều nhà làm cả hai: tối nay bà kể miệng, tối mai mẹ đọc sách, rồi con so xem bà kể khác sách chỗ nào. Trẻ sáu bảy tuổi rất thích trò tìm chỗ khác nhau này.
Sau vài tuần, dấu hiệu tốt là con tự kể lại cho em, cho bạn, có khi thêm thắt theo ý mình. Đừng sửa con cho đúng bản sách. Truyện dân gian vốn sống được là nhờ mỗi người kể lại một chút khác.
Nếu con hỏi vì sao bà kể khác sách, cứ nói thật: ngày xưa chưa có sách, truyện đi từ miệng người này sang người khác, mỗi làng giữ một bản. Câu trả lời đó tự nó đã là một bài học nhỏ về chuyện truyện cổ tích từ đâu mà có, và con sẽ nhìn cuốn sách trên tay bằng con mắt khác.
Câu hỏi thường gặp
Truyện cổ tích nào nên kể cho bé 3 tuổi?
Với bé ba tuổi nên chọn truyện ngắn, ít cảnh dữ, có câu dễ nhớ như Cây khế, Cây tre trăm đốt hay Ba lưỡi rìu. Kể ngắn gọn, nhấn vào đoạn lặp và câu thần chú. Những truyện có giết hại, trả thù như Tấm Cám nên để sau.
Có nên kể Tấm Cám cho trẻ mẫu giáo không?
Có thể kể phần đầu và chuỗi hoá thân của cô Tấm cho trẻ năm tuổi, nhưng nên đọc trước đoạn cuối trong bản sách mình có. Nhiều bản giữ chi tiết trả thù rất dữ của truyện dân gian. Với trẻ nhỏ, nhiều nhà dừng ở lúc Tấm trở về và kể đủ khi con lớn hơn.
Con sợ khi nghe truyện có chằn tinh thì làm sao?
Dừng lại, ôm con và nói rằng đây là truyện kể, chằn tinh không có thật. Cất truyện đó vài tháng rồi kể lại sau. Lần sau có thể kể lướt đoạn đánh nhau và nhấn vào lòng tốt của Thạch Sanh.
Truyện cổ tích và truyền thuyết khác nhau thế nào khi kể cho con?
Truyền thuyết như Con Rồng cháu Tiên, Thánh Gióng gắn với nguồn gốc dân tộc và địa danh thật, còn cổ tích kể chuyện người thường với phép lạ. Kể cho trẻ thì không cần phân biệt kỹ, chỉ nên kể truyền thuyết như chuyện người xưa kể về nơi mình sống.
Nên mua một tuyển tập dày hay từng cuốn mỏng?
Trẻ dưới năm tuổi hợp với từng cuốn mỏng, mỗi cuốn một truyện, tranh to. Trẻ lớn hơn thì một tuyển tập dày có nhiều truyện giúp con tự lật tìm. Với tuyển tập dày, kiểm tra gáy kỹ vì gáy dán mỏng hay bung sau vài tháng.
Kể chuyện cổ tích bằng miệng có tốt bằng đọc sách không?
Cả hai đều tốt theo cách riêng. Kể miệng giúp con nhìn mặt người kể và cảm được giọng nói, còn đọc sách cho con thấy tranh và chữ. Nhiều nhà xen kẽ hai cách, và để ông bà kể những bản mà ông bà nghe từ ngày nhỏ.