Căn hộ nhỏ vẫn giữ được một tủ sách gia đình đáng giá nếu đặt giới hạn số cuốn theo chỗ thật có, chỉ giữ lâu những cuốn sẽ đọc lại, còn sách đã đọc xong một lần thì luân chuyển đi đều đặn. Tủ sách căn hộ không đo bằng số cuốn mà bằng tỉ lệ sách được đọc trên sách đang có.
Bài này viết cho căn hộ chung cư hai phòng ngủ ở Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh, hoặc phòng trọ dài hạn của đôi vợ chồng trẻ: chỗ cho sách chỉ là một bức tường phòng khách, vài ngăn trong phòng ngủ, và chiếc bàn làm việc kiêm bàn ăn. Không bàn chuyện đóng kệ hay chọn đồ gỗ, chỉ bàn chuyện chọn sách nào ở lại và giữ chúng thế nào.
Đếm chỗ trước, đếm sách sau
Việc đầu tiên là đo xem nhà mình thật sự có bao nhiêu mét kệ. Lấy thước đo chiều dài từng ngăn, cộng lại. Một mét kệ chứa được khoảng ba mươi đến bốn mươi cuốn sách khổ thường. Một bức tường kệ phòng khách năm tầng, mỗi tầng một mét hai, là chừng sáu mét, tức hai trăm cuốn là kín.
Con số ấy là trần của tủ sách nhà bạn, chưa tính chỗ trống cần chừa. Nếu đang có ba trăm cuốn trên chỗ chỉ đủ cho hai trăm, sách sẽ tràn ra bàn, nóc tủ lạnh, sàn cạnh giường, và sẽ không còn ai tìm được gì. Ở căn hộ, sách tràn ra cũng là sách dễ hỏng: bám bụi bếp, dính nước khi lau nhà, bị nắng chiều chiếu qua cửa kính.
Khi đã có con số trần, cả nhà thống nhất một quy ước: tủ sách giữ dưới khoảng bốn phần năm sức chứa. Phần trống còn lại là chỗ thở, để sách mới có chỗ vào và sách đang đọc có chỗ về. Vượt mức này nghĩa là đến lúc phải cho đi, không phải lúc mua thêm kệ.
Cũng nên đếm sách theo người. Một nhà ba người với hai trăm chỗ thì không nhất thiết chia đều, nhưng nên nói rõ mỗi người có khoảng bao nhiêu ngăn. Bố mê sách lịch sử có thể giữ hai ngăn, mẹ một ngăn tiểu thuyết, con hai tầng thấp, phần còn lại là sách chung. Khi ai muốn mua thêm, người đó biết ngay mình còn chỗ hay phải nhường bớt sách của chính mình, không lấn sang phần của người khác. Chia như vậy tránh được những lần cãi nhau nhỏ mà dai dẳng quanh cái kệ.
Chọn sách nào giữ lâu trong căn hộ
Sách sẽ đọc lại. Những cuốn bạn đã đọc hai lần và biết sẽ đọc lần ba: một tiểu thuyết gắn với tuổi trẻ, một tập thơ, một cuốn sách nấu ăn dùng thật. Đây là phần lõi không bao giờ phải cân nhắc.
Sách tra cứu đang dùng. Từ điển, sách hướng dẫn nghề nghiệp, sách học ngoại ngữ đang học. Sách tra cứu đã có bản cập nhật hoặc đã chuyển nghề thì không cần giữ.
Sách cho con trong hai năm tới. Sách con đang đọc và sách con sắp tới tuổi đọc. Sách con đã vượt qua, ví dụ sách tranh khi con đã lên lớp bốn, chỉ giữ vài cuốn kỷ niệm; còn lại cho em trong họ hoặc thư viện trường mầm non.
Sách có giá trị riêng với gia đình. Cuốn ông để lại có chữ ký, cuốn bạn thân tặng có lời đề tặng, cuốn mua ở thành phố khác trong chuyến đi đáng nhớ. Mỗi nhà có vài cuốn như vậy; nếu thành vài chục cuốn thì nên hỏi lại mình có đang giữ vì tiếc hay không.
Sách chưa đọc nhưng thật sự sẽ đọc. Giới hạn ở mức một ngăn. Hàng sách chờ đọc dài quá một ngăn ở căn hộ là dấu hiệu đang mua nhanh hơn đọc.
Luân chuyển sách đã đọc: vòng ba tháng
Căn hộ nhỏ cần một vòng quay đều, không phải những đợt dọn lớn mỗi vài năm. Một cách làm nhiều nhà thấy dễ giữ:
- Chừa một hộp các tông nhỏ đặt ở dưới kệ hoặc trong tủ đồ, gọi là hộp "đã đọc, sẽ cho".
- Đọc xong một cuốn mà biết không đọc lại, cho vào hộp ngay, không đặt lại lên kệ.
- Khi hộp đầy, thường khoảng ba tháng một lần, xem lại một lượt cùng người trong nhà. Ai muốn giữ cuốn nào thì rút ra; phần còn lại là sách sẽ đi.
- Chia sách đi thành ba hướng: bạn bè hay đồng nghiệp đã hỏi mượn, tủ sách chung của toà nhà hoặc của trường con, và thư viện công cộng hoặc thư viện ở quê nếu họ nhận.
- Ghi vào cuối sổ danh mục: tháng này cho đi bao nhiêu cuốn, cho ai. Vài năm sau đọc lại sẽ thấy những cuốn sách đã đi qua nhà mình.
Vòng ba tháng giúp tủ sách căn hộ không bao giờ phải trải qua một lần dọn đau đớn. Mỗi lần chỉ vài cuốn, quyết định nhẹ hơn nhiều so với ngồi trước ba trăm cuốn mà phải chọn bỏ một trăm.
Căn hộ cũng ẩm, chỉ là ẩm kiểu khác
Nhiều người nghĩ chung cư cao tầng thì sách không bị ẩm như nhà ống. Thật ra căn hộ có những nguồn ẩm riêng. Tường giáp nhà tắm luôn có hơi nước thấm qua, sách đặt sát mặt tường đó sẽ mốc gáy sau và mép dưới trước. Bếp mở liền phòng khách thì hơi dầu mỡ bám vào gáy sách, lâu ngày thành lớp nhờn dính bụi khó lau.
Ở Hà Nội mùa nồm, căn hộ đóng kín cửa cả ngày trong khi đi làm vẫn đọng hơi nước trên mặt kính, sàn gạch, và giấy hút ẩm âm thầm. Dấu hiệu là trang sách mềm oặt, lật nghe không giòn, có mùi ngai ngái khi mở. Ở Thành phố Hồ Chí Minh mùa mưa ít nồm hơn nhưng độ ẩm cao kéo dài, sách để trong ngăn kín có cánh lâu không mở cũng sinh đốm mốc.
Máy điều hoà làm khô không khí khi chạy, nhưng tắt máy đi cả ngày thì độ ẩm hồi lại nhanh, nhất là phòng ngủ chỉ mở máy ban đêm. Kệ sách đặt ngay dưới dàn lạnh còn có nguy cơ nước ngưng nhỏ giọt. Chỗ hợp nhất cho kệ trong căn hộ là tường trong, không giáp nhà tắm, không giáp bếp, không hứng nắng chiều.
Những việc nhỏ giữ sách khô trong căn hộ
Không cần thiết bị gì đặc biệt. Mấy thói quen dưới đây đủ cho phần lớn căn hộ:
- Kê kệ cách tường vài phân nếu là tường ngoài hay tường giáp nhà tắm, để có khe gió phía sau.
- Ngày nắng ráo, mở cửa ban công và cửa sổ hai đầu căn hộ cho gió lùa qua vài tiếng. Ngày nồm thì ngược lại, đóng cửa, vì mở ra chỉ đón thêm hơi ẩm.
- Ngăn kệ có cánh kín thì mỗi tuần mở cánh ra một lúc. Ngăn kín giữ bụi tốt nhưng cũng giữ ẩm.
- Đừng để sách trên sàn, kể cả tạm thời. Sàn gạch hút hơi lạnh và đọng ẩm, lau nhà dễ văng nước lên.
- Không xếp sách trên nóc tủ lạnh: hơi nóng và rung làm keo gáy chóng khô giòn.
- Nếu đã có máy hút ẩm cho phòng thì đặt ở phòng có kệ sách trong mùa nồm; không cần mua riêng loại nhỏ đặt trong tủ.
Sau vài tuần, mở một cuốn ở ngăn sát tường nhất ra ngửi và sờ mép giấy. Giấy khô, không mùi là chỗ đặt ổn. Có mùi ẩm thì dời kệ hoặc rút bớt sách ra cho thoáng.
Khi bức tường đã đầy: thôi mua kệ, bắt đầu chọn
Ở căn hộ, kệ thứ hai rồi thứ ba thường mọc lên dần: một kệ đứng cạnh giường, một kệ thấp dưới cửa sổ, rồi những chồng sách dưới gầm bàn. Mỗi kệ thêm vào lấy đi một góc đi lại hay một góc chơi của con. Đến một lúc, căn hộ trở thành kho sách mà không còn là nhà.
Thay vì thêm kệ, lấy bức tường làm giới hạn cố định và coi đó là một thử thách chọn lọc. Mỗi lần muốn thêm một cuốn, hỏi: cuốn này có đáng hơn cuốn kém nhất đang có trên kệ không. Nếu có, cuốn kém nhất ra đi. Nếu không, có lẽ nên mượn đọc thay vì mua, từ bạn bè hay thư viện công cộng.
Nhiều người mê sách sống ở căn hộ nhỏ lâu năm kể rằng chính giới hạn ấy làm tủ sách của họ hay hơn. Kệ ít cuốn nhưng cuốn nào cũng có câu chuyện, khách đến nhà rút một cuốn bất kỳ ra hỏi thì chủ nhà đều kể được vì sao cuốn đó ở lại.
Câu hỏi tự kiểm sau nửa năm sống với giới hạn ấy rất đơn giản: trên kệ có cuốn nào bạn không nhớ đã mua lúc nào không, và trên bàn, sàn, đầu giường có còn chồng sách nào không có nhà để về không. Nếu cả hai câu đều là không, tủ sách căn hộ của bạn đã vào nếp. Nếu còn, mở hộp đã đọc ra và bắt đầu một vòng luân chuyển sớm hơn dự kiến.
Mượn thay vì mua: dùng thư viện và tủ sách chung của toà nhà
Nhiều chung cư có một góc sách chung ở sảnh hay phòng sinh hoạt cộng đồng, do ban quản trị hay vài cư dân mê sách lập ra. Góc ấy thường lộn xộn, nhưng là nơi tuyệt vời để đưa sách đã đọc đi và thỉnh thoảng nhặt về một cuốn lạ. Trước khi bỏ sách vào, lật xem có kẹp giấy tờ, ảnh, thư tay gì quên bên trong không; sách cho đi hay mang theo những thứ ấy hơn người ta tưởng.
Thư viện công cộng ở các thành phố lớn hiện cho làm thẻ khá nhanh, và đó là cách giữ thói quen đọc rộng mà không làm căn hộ chật thêm. Một nguyên tắc dễ giữ: sách muốn đọc thử thì mượn trước, đọc xong mà thấy sẽ đọc lại thì mới mua bản riêng cho tủ. Nguyên tắc này lọc được rất nhiều cuốn mua vì tò mò rồi nằm im.
Với sách của con, nhóm cha mẹ cùng lớp có thể đổi sách theo vòng: mỗi nhà góp vài cuốn con đã đọc, mỗi tháng xoay một lần. Trẻ được đọc nhiều mà không nhà nào phải chứa thêm. Khi đổi, gấp một tờ giấy nhỏ kẹp vào trang đầu ghi tên nhà có sách, để cuối năm sách trở về đúng chủ.
Câu hỏi thường gặp
Căn hộ chỉ có một bức tường thì giữ được khoảng bao nhiêu sách?
Một bức tường kệ phòng khách khoảng năm tầng, mỗi tầng hơn một mét, chứa được khoảng hai trăm cuốn khổ thường. Nên giữ dưới bốn phần năm sức chứa để còn chỗ trống cho sách mới và sách đang đọc trở về.
Có nên để sách trong thùng nhựa dưới gầm giường cho tiết kiệm chỗ không?
Chỉ nên làm vậy với sách ít dùng và trong thời gian ngắn. Thùng nhựa kín ở gầm giường dễ đọng ẩm, nhất là mùa nồm. Nếu bắt buộc, lót giấy khô dưới đáy, không đậy quá kín và mở ra kiểm tra mỗi tháng.
Sách đặt gần điều hoà có sao không?
Không nên đặt kệ ngay dưới dàn lạnh vì nước ngưng có thể nhỏ xuống và luồng gió lạnh thổi thẳng làm bìa cong. Điều hoà chạy giúp phòng khô hơn, nhưng sách nên ở bức tường khác, tránh luồng gió trực tiếp.
Cho sách đi rồi lại muốn đọc thì sao?
Chuyện này có xảy ra nhưng ít hơn nhiều người nghĩ. Ghi lại tên sách đã cho trong sổ, khi cần đọc lại có thể mượn thư viện hoặc hỏi lại người nhận. Đánh đổi một vài lần như vậy để có một căn nhà thoáng là đáng.
Nhà có con nhỏ ở căn hộ thì sách của con để đâu?
Dành cho con một hai tầng thấp nhất của kệ chung trong phòng khách, xếp sách quay bìa ra một phần để con dễ chọn. Chỉ giữ sách đang đọc và sắp đọc; sách con đã lớn qua thì cho đi theo vòng ba tháng.
Có nên chuyển hết sang đọc sách điện tử cho đỡ chật?
Đó là lựa chọn riêng của từng người, nhưng nhiều gia đình vẫn giữ một tủ sách giấy nhỏ vì trẻ cần cầm sách thật và vì những cuốn đọc lại nhiều lần đáng có bản giấy. Giới hạn số cuốn hợp lý giải quyết chuyện chật mà vẫn giữ được tủ sách.