Người quen đọc sách kỹ năng muốn chuyển sang tiểu thuyết nên bắt đầu bằng những cuốn có cốt truyện cuốn, nhân vật hành động rõ và tiết tấu nhanh, như truyện Sherlock Holmes của Arthur Conan Doyle, Bá tước Monte Cristo của Alexandre Dumas, Bố già của Mario Puzo hay Người đua diều của Khaled Hosseini, rồi mới tới những cuốn chậm và sâu như Tội ác và hình phạt. Đọc tiểu thuyết cũng cần đổi cách đọc: không gạch ý chính, không tìm bài học ở mỗi chương, mà để câu chuyện kéo mình đi.
Có một nhóm người đọc rất đông mà ít được nói tới: những người đọc đều, đọc nhiều, nhưng chỉ đọc sách phi hư cấu như sách kinh doanh, sách quản lý, sách phát triển bản thân. Họ hay nói "đọc tiểu thuyết thấy phí thời gian" hoặc "mở ra là buồn ngủ". Thật ra vấn đề thường không phải ở tiểu thuyết, mà ở cuốn đầu tiên chọn sai và ở thói quen đọc mang từ sách kỹ năng sang. Bài này gợi ý sáu cuốn bắc cầu và cách đọc cho hợp.
Vì sao người đọc sách kỹ năng hay thấy tiểu thuyết khó vào
Sách kỹ năng được viết để đọc nhanh: mỗi chương một ý, ý chính in đậm, cuối chương có tóm tắt. Người quen kiểu đọc này mở một cuốn tiểu thuyết sẽ thấy hụt hẫng: ba mươi trang đầu chỉ tả một căn nhà, một bữa tiệc, chưa biết câu chuyện đi đâu, không có câu nào để gạch chân. Cảm giác "không thu được gì" xuất hiện rất sớm, và đó là lúc người ta gấp sách.
Lý do thứ hai là cuốn đầu tiên thường chọn sai. Người ta hay chọn tiểu thuyết theo danh sách "kinh điển phải đọc", nên cuốn đầu tiên là Chiến tranh và hòa bình hoặc Trăm năm cô đơn. Hai cuốn ấy rất hay, nhưng là những cuốn đòi kiên nhẫn nhất. Bắt đầu bằng chúng giống như người mới tập chạy đăng ký luôn một cuộc chạy dài.
Còn một chi tiết người làm thư viện hay kể: người đọc sách kỹ năng thường cầm sách với cây bút dạ quang trên tay. Cầm bút là tâm thế học bài. Mở tiểu thuyết mà tay vẫn cầm bút, mắt sẽ tự đi tìm câu để tô, và không tìm thấy thì thấy chán. Chỉ cần đặt cây bút sang một bên khi mở tiểu thuyết, nhiều người đã thấy đọc dễ hơn hẳn.
Lý do thứ ba ít ai nói: người đọc sách kỹ năng quen hỏi "cuốn này giúp mình làm gì". Tiểu thuyết không trả lời câu đó trực tiếp. Nó cho một thứ khác: được sống trong đầu một người khác, hiểu vì sao người ta làm những điều mình không làm. Thứ ấy về sau rất có ích, khi nói chuyện với khách hàng, khi quản lý người, khi đàm phán, nhưng không hiện ra ở trang ba mươi.
Sáu cuốn bắc cầu, xếp từ dễ vào tới sâu hơn
Truyện Sherlock Holmes (Arthur Conan Doyle, Anh). Bắt đầu bằng các truyện ngắn, không bằng truyện dài. Mỗi truyện là một vụ án, thám tử Sherlock Holmes và bác sĩ Watson giải trong vài chục trang. Người quen tư duy logic thích ngay, vì cách Holmes suy luận từ chi tiết nhỏ rất gần với cách làm việc của dân phân tích.
Bá tước Monte Cristo (Alexandre Dumas, Pháp). Edmond Dantès, một thủy thủ trẻ sắp được làm thuyền trưởng, bị vu oan và giam nhiều năm trong ngục trên đảo, rồi trốn thoát và tìm được một kho báu mà người bạn tù già từng chỉ chỗ. Truyện dài nhưng cuốn từ đầu tới cuối, có mưu tính, có kế hoạch nhiều bước, rất hợp với người thích chiến lược.
Bố già (Mario Puzo, Mỹ). Gia đình Corleone, đứng đầu là Vito Corleone, và người con trai út Michael ban đầu muốn đứng ngoài chuyện gia đình. Dân kinh doanh đọc cuốn này thường thấy ngay những bài học về quyền lực, lòng trung thành và cách ra quyết định, mà không ai giảng.
Nhà giả kim (Paulo Coelho, Brazil). Cậu bé chăn cừu Santiago đi tìm kho báu. Giọng kể gần với sách truyền cảm hứng, nên là cuốn chuyển tiếp nhẹ nhàng nhất cho người quen đọc sách phát triển bản thân, dù văn chương thật sự sâu hơn thế.
Người đua diều (Khaled Hosseini, Mỹ gốc Afghanistan). Amir, con nhà khá giả ở Kabul, và Hassan, cậu bé người hầu cùng lớn lên. Một lần phản bội thời thơ ấu theo Amir suốt cả đời. Đây là cuốn đầu tiên trong danh sách khiến người đọc khóc, và là lúc nhiều người nhận ra tiểu thuyết làm được điều sách kỹ năng không làm được.
Tội ác và hình phạt (Fyodor Dostoevsky, Nga). Raskolnikov, sinh viên nghèo, tự cho mình là người đặc biệt được phép vượt qua luật lệ, rồi phạm tội. Để cuốn này cuối cùng, khi đã quen đọc tiểu thuyết. Đọc tới đây, bạn đã không còn là người "chỉ đọc sách kỹ năng".
Đổi cách đọc: hay làm và nên làm
Thói quen tốt khi đọc sách kỹ năng nhiều khi lại cản trở khi đọc tiểu thuyết. Bảng so sánh dưới đây giúp nhận ra mình đang mắc ở đâu:
| Thói quen từ sách kỹ năng | Vì sao hỏng khi đọc tiểu thuyết | Nên làm |
|---|---|---|
| Gạch chân ý chính mỗi trang | Tiểu thuyết không có "ý chính" ở mỗi trang, gạch nhiều làm đọc chậm và đứt mạch | Chỉ đánh dấu đoạn làm mình xúc động hoặc bất ngờ |
| Đọc lướt phần mô tả để tìm ý | Mô tả là chỗ nhân vật và bối cảnh được dựng lên, lướt qua thì về sau không hiểu | Đọc chậm hơn ở phần mở đầu, nhanh dần khi đã vào truyện |
| Đọc mỗi lần mười phút, xen nhiều cuốn | Tiểu thuyết cần thời gian dài liên tục để giữ mạch | Đọc mỗi lần ít nhất ba mươi phút, một cuốn một lúc |
| Tìm bài học sau mỗi chương | Biến câu chuyện thành bài giảng, mất cái hay | Hỏi "nhân vật này vì sao làm thế" |
| Đọc tóm tắt trước khi đọc sách | Biết hết diễn biến thì mất hứng đọc | Không đọc tóm tắt, không xem phim chuyển thể trước |
Một mẹo nhỏ: với tiểu thuyết có nhiều nhân vật như Bá tước Monte Cristo, ghi tên nhân vật và quan hệ của họ ra một tờ giấy kẹp sách. Người quen làm sơ đồ trong công việc sẽ thấy việc này dễ chịu, và nó giúp không bị lạc khi các nhân vật đổi tên, đổi thân phận.
Đọc ở đâu, lúc nào cho hợp người bận
Người đọc sách kỹ năng thường là người đi làm bận rộn. Vài lời khuyên thực tế:
- Giờ nghỉ trưa ở văn phòng hợp với truyện ngắn Sherlock Holmes: một truyện mỗi trưa, hết giờ là hết vụ án.
- Cuối tuần hợp với Bá tước Monte Cristo và Bố già: cần những buổi đọc dài để theo kịp những kế hoạch nhiều bước.
- Những chuyến bay, chuyến xe dài hợp với Người đua diều: một khi đã vào truyện, nhiều người đọc liền tới khi xuống xe.
- Đừng đọc tiểu thuyết ngay sau khi đọc sách kỹ năng trong cùng buổi. Đầu óc còn ở chế độ "tìm ý" sẽ khó chuyển sang chế độ "nghe chuyện".
- Không nghe sách tóm tắt thay cho đọc tiểu thuyết. Tóm tắt một cuốn tiểu thuyết giống như kể lại một bữa ăn thay vì ăn.
Cũng không cần bỏ hẳn sách kỹ năng. Nhiều người giữ nhịp xen kẽ: một cuốn phi hư cấu, một cuốn tiểu thuyết. Hai loại sách nuôi hai phần khác nhau của người đọc. Chỉ cần nhớ khi chuyển sang tiểu thuyết thì đặt cây bút dạ quang xuống.
Câu hỏi tự hỏi khi đọc, thay cho câu hỏi "học được gì"
Thay vì hỏi "chương này dạy mình điều gì", thử hỏi những câu về con người. Với Bố già: "Michael thay đổi từ lúc nào, và vì sao?" Với Bá tước Monte Cristo: "Edmond Dantès có còn là người cũ không?" Với Người đua diều: "Nếu ở chỗ Amir năm mười hai tuổi, mình có làm khác không?"
Những câu này không có đáp án trong sách. Đó chính là điều khác biệt. Sách kỹ năng đưa đáp án, tiểu thuyết đưa câu hỏi, và người đọc tự tìm đáp án bằng kinh nghiệm của mình. Nhiều người quản lý kể rằng sau khi đọc tiểu thuyết đều đặn một hai năm, họ hiểu nhân viên của mình rõ hơn, vì họ quen với việc hỏi "người này vì sao làm thế" thay vì "người này làm sai ở đâu".
Một cách kiểm sau vài tuần: thử kể lại cho một người bạn nghe câu chuyện vừa đọc, không kể bài học, chỉ kể chuyện. Nếu bạn kể được mạch lạc và người nghe muốn mượn sách, bạn đã đọc tiểu thuyết đúng cách.
Sau sáu cuốn này, đi tiếp theo hướng nào
Đọc xong cả sáu cuốn, bạn sẽ biết mình nghiêng về kiểu tiểu thuyết nào. Người mê Sherlock Holmes và Bá tước Monte Cristo thường là người thích cốt truyện chặt, nhiều tầng mưu tính. Hướng đi tiếp hợp là những cuốn trinh thám kinh điển khác, rồi Những người khốn khổ của Victor Hugo, câu chuyện về Jean Valjean, người tù khổ sai làm lại cuộc đời và bị viên thanh tra Javert truy đuổi suốt nhiều năm. Cuốn này dày nhưng có cốt truyện lớn, đọc được như một cuộc rượt đuổi.
Người thích Bố già và Người đua diều thường bị hút bởi những câu chuyện gia đình kéo dài qua nhiều năm. Hướng đi tiếp là Trăm năm cô đơn của Gabriel García Márquez, bảy thế hệ một dòng họ, hoặc với văn học Việt Nam là Thời xa vắng của Lê Lựu. Người thấy mình thích Tội ác và hình phạt nhất thì đã sẵn sàng cho cả văn học Nga, và Anna Karenina là bước tiếp hợp lý.
Một điều nên giữ: vẫn xen một cuốn dễ sau mỗi cuốn khó. Người mới chuyển sang tiểu thuyết đọc liền ba cuốn nặng dễ quay về sách kỹ năng vì thấy mệt. Một truyện ngắn Sherlock Holmes giữa hai cuốn dày là cách nghỉ ngơi mà vẫn đọc.
Câu hỏi thường gặp
Người chỉ đọc sách kỹ năng nên bắt đầu đọc tiểu thuyết bằng cuốn nào?
Nên bắt đầu bằng truyện ngắn Sherlock Holmes hoặc Bá tước Monte Cristo, vì có cốt truyện cuốn và nhân vật hành động rõ. Tránh bắt đầu bằng những cuốn chậm và dày như Chiến tranh và hòa bình. Khi đã quen, chuyển dần sang những cuốn sâu hơn.
Đọc tiểu thuyết có ích gì cho công việc không?
Tiểu thuyết không đưa công thức, nhưng giúp hiểu vì sao con người hành động như vậy. Điều đó có ích khi làm việc với khách hàng, đồng nghiệp và nhân viên. Nhiều người nhận ra lợi ích này sau một thời gian đọc đều, không phải ngay sau cuốn đầu tiên.
Bố già có phải chỉ là truyện xã hội đen không?
Bối cảnh là một gia đình mafia, nhưng cuốn sách nói nhiều về gia đình, lòng trung thành, quyền lực và cái giá của nó. Đó là lý do nhiều người làm kinh doanh đọc đi đọc lại. Truyện có cảnh bạo lực nên không hợp với người đọc nhỏ tuổi.
Bá tước Monte Cristo dài quá, có nên đọc bản rút gọn không?
Bản rút gọn đọc nhanh hơn nhưng mất nhiều chi tiết của kế hoạch dài hơi, vốn là cái hay nhất của truyện. Nếu có thời gian, nên đọc bản đầy đủ, chia theo từng phần trong vài tuần. Ghi tên nhân vật ra giấy để không bị lạc.
Đọc tiểu thuyết rồi có nên bỏ hẳn sách kỹ năng không?
Không cần bỏ. Hai loại sách cho hai thứ khác nhau, và xen kẽ một cuốn phi hư cấu với một cuốn tiểu thuyết là nhịp nhiều người giữ được lâu. Điều cần đổi là cách đọc khi cầm tiểu thuyết.
Mở tiểu thuyết ra là buồn ngủ thì phải làm sao?
Thường là do đọc vào lúc đã mệt hoặc chọn cuốn có nhịp quá chậm. Đổi sang đọc buổi sáng hoặc giờ nghỉ trưa, và chọn cuốn có cốt truyện nhanh như Sherlock Holmes. Đọc liền ba mươi phút để vào được truyện, đừng đọc từng mẩu vài trang.