Người mới đi làm nên đọc xen hai loại sách: một cuốn giúp hiểu cách người khác suy nghĩ và cư xử như Đắc nhân tâm của Dale Carnegie hay Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman, và một cuốn văn chương soi đúng tâm trạng năm đầu như Hóa thân của Franz Kafka, Gatsby vĩ đại của F. Scott Fitzgerald hay Số đỏ của Vũ Trọng Phụng. Chỉ đọc sách kỹ năng thì nhanh chán, chỉ đọc tiểu thuyết thì thiếu thứ để dùng ngay sáng thứ hai.
Năm đầu đi làm có nhịp rất riêng: dậy sớm hơn hồi sinh viên, chen xe giờ cao điểm, tám tiếng ở văn phòng, về nhà chỉ muốn nằm. Đọc sách nghe như xa xỉ. Nhưng có một khoảng mà hầu hết người làm văn phòng đều có: ba mươi tới bốn mươi phút sau bữa trưa, ngồi ở góc pha trà của công ty hay một bàn trống trong phòng họp. Bài này viết cho đúng khoảng thời gian đó.
Năm đầu đi làm, người ta thật sự lo những chuyện gì
Hỏi những người vừa đi làm được sáu tháng, câu trả lời giống nhau tới lạ. Lo mình làm sai mà không ai nói. Lo sếp nghĩ mình chậm. Thấy đồng nghiệp lớn tuổi nói chuyện bằng những câu nửa vời không hiểu nổi. Thấy công việc lặp lại, rồi tự hỏi bốn năm đại học để làm gì. Và một nỗi lo ít người nói ra: sợ mình rồi cũng sẽ thành một người làm công ăn lương mệt mỏi như những người đang ngồi quanh.
Sách kỹ năng trả lời được nửa đầu: làm sao nói chuyện với người khác cho dễ, làm sao nhận ra mình đang nghĩ vội. Nửa sau thì sách kỹ năng gần như im lặng. Đó là chỗ văn chương vào việc. Một cuốn tiểu thuyết về một người làm công bị gia đình coi là gánh nặng, hay về một chàng trai ngoại tỉnh mê mẩn ánh đèn thành phố, nói về nỗi lo ấy chính xác hơn bất kỳ lời khuyên nào.
Một chi tiết nhỏ mà ai đi làm vài năm mới để ý: người đọc sách đều đặn ở văn phòng thường được đồng nghiệp lớn tuổi bắt chuyện nhiều hơn. Một cuốn Số đỏ nằm trên bàn pha trà dễ thành câu mở đầu với anh trưởng phòng, người hóa ra cũng đọc Vũ Trọng Phụng hồi đi học. Sách không chỉ để đọc, nó còn là cách để người mới bước vào một tập thể mà không cần cố gắng gượng gạo.
Vì thế năm cuốn dưới đây chia làm hai nhóm. Bạn không cần đọc hết. Chọn một cuốn của mỗi nhóm cho sáu tháng đầu là đủ, sáu tháng sau đổi.
Năm cuốn, chia theo nỗi lo
Mỗi cuốn đều có thật, đều có bản tiếng Việt quen thuộc. Cột cuối là lời nhắc thật lòng về ai chưa nên đọc ngay:
| Cuốn | Kể về gì | Hợp khi | Chưa nên nếu |
|---|---|---|---|
| Đắc nhân tâm (Dale Carnegie, Mỹ) | Những nguyên tắc ứng xử với người khác, minh họa bằng chuyện có thật | Bạn thấy khó nói chuyện với sếp, khách, đồng nghiệp lớn tuổi | Bạn chỉ định đọc để "thao túng" người khác |
| Tư duy nhanh và chậm (Daniel Kahneman) | Hai kiểu suy nghĩ: nhanh theo cảm giác và chậm có cân nhắc, cùng những lỗi não hay mắc | Bạn bắt đầu phải ra quyết định, viết báo cáo, ước lượng | Bạn chưa từng đọc sách phi hư cấu dày, nên đọc từng chương |
| Hóa thân (Franz Kafka) | Gregor Samsa, nhân viên chào hàng nuôi cả nhà, một sáng tỉnh dậy thấy mình biến thành con côn trùng lớn | Bạn thấy công việc lặp lại làm mình mòn đi | Bạn đang mệt mỏi kéo dài, nên đọc khi đã nghỉ ngơi |
| Gatsby vĩ đại (F. Scott Fitzgerald, Mỹ) | Nick Carraway kể về người hàng xóm giàu có Jay Gatsby và những bữa tiệc xa hoa | Bạn vừa lên thành phố lớn và thấy mọi người đều có vẻ thành đạt | Bạn cần cốt truyện nhiều hành động |
| Số đỏ (Vũ Trọng Phụng, Việt Nam) | Xuân Tóc Đỏ, một kẻ lông bông, leo lên giới thượng lưu thành thị nhờ may mắn và mánh khóe | Bạn muốn cười mà vẫn thấy mình trong đó | Bạn chưa quen tiếng Việt văn xuôi trước 1945, nên đọc chậm vài chương đầu |
Đắc nhân tâm là cuốn hay bị coi thường vì quá phổ biến. Đọc lại khi đã đi làm, nhiều người ngạc nhiên vì nó nói những điều rất cơ bản mà chính mình chưa làm: nhớ tên người khác, nghe nhiều hơn nói, không chê trước mặt người khác. Không cần đọc nó như sách thánh, chỉ cần đọc như một danh sách nhắc việc.
Đọc trong giờ nghỉ trưa ở văn phòng: một cách làm cụ thể
Ba mươi phút sau bữa trưa ở góc pha trà, mỗi ngày làm việc, là gần mười tiếng một tháng. Đủ để đọc trọn hai cuốn mỏng. Cách nhiều người làm văn phòng đã thử:
- Để cuốn sách đang đọc trong ngăn bàn làm việc, không mang về nhà. Sách ở nhà thường bị bỏ quên, sách ở công ty gắn với giờ nghỉ trưa.
- Ăn trưa xong, không mở điện thoại ngay. Lấy sách ra trước, đọc mười trang rồi mới mở. Thứ tự này quan trọng, vì mở điện thoại trước thì giờ nghỉ hết lúc nào không biết.
- Chọn chỗ ngồi xa bàn làm việc. Đọc ngay tại bàn thì đồng nghiệp tưởng bạn đang rảnh và nhờ việc.
- Với Hóa thân và Gatsby vĩ đại, đọc một chương mỗi ngày. Cả hai cuốn đều mỏng, hai tuần là xong.
- Với Tư duy nhanh và chậm, đọc một mục nhỏ mỗi ngày, rồi thử để ý trong buổi chiều xem mình có mắc đúng lỗi vừa đọc không. Cuốn này đọc nhanh thì phí.
- Đánh dấu bằng bút chì ở lề, không gạch bút bi. Sau này đọc lại vẫn sạch, cho đồng nghiệp mượn cũng không ngại.
Nếu công ty không có góc yên tĩnh, ghế đá ở sảnh hay một quán nước gần cơ quan cũng được. Điều cần là một chỗ cố định và một giờ cố định. Đổi chỗ liên tục thì não không quen chuyển sang chế độ đọc.
Hóa thân và Gatsby vĩ đại: đọc sao cho ra điều
Hóa thân là một truyện vừa, mỏng tới mức đọc hai buổi trưa là xong. Đừng đọc nó như truyện kinh dị. Chuyện Gregor biến thành con côn trùng chỉ là cái cớ. Điều đáng chú ý là phản ứng của gia đình anh: lo lắng, rồi khó chịu, rồi coi anh là gánh nặng, khi anh không còn kiếm tiền được nữa. Người mới đi làm, nhất là người đang gửi tiền về quê, đọc cuốn này sẽ nghĩ khác về chuyện giá trị của một con người có bằng tiền lương hay không.
Gatsby vĩ đại dày hơn một chút, nhưng vẫn là một cuốn mỏng. Người kể là Nick, một chàng trai từ miền Trung Tây lên New York làm nghề chứng khoán, không phải Gatsby. Đọc qua mắt Nick, bạn sẽ thấy cái hào nhoáng của thành phố lớn vừa quyến rũ vừa rỗng. Đọc chậm những đoạn tả bữa tiệc, để ý ai thật sự quen Gatsby, ai chỉ đến ăn uống.
Một mẹo đọc cho cả hai cuốn: đừng đọc lời giới thiệu ở đầu sách trước. Nhiều bản in kèm bài giới thiệu dài của người biên soạn, và những bài ấy thường kể hết diễn biến lẫn cách hiểu tác phẩm. Đọc truyện trước, tự nghĩ, rồi mới quay lại đọc bài giới thiệu để so với cách hiểu của mình. Làm vậy bạn mới thật sự có một cảm nhận của riêng mình, thứ mà sau này kể cho đồng nghiệp nghe mới có duyên.
Một câu hỏi tự hỏi khi đọc cả hai cuốn: mình đang làm việc vì điều gì, và điều đó có phải là điều mình chọn không? Không cần trả lời ngay. Ghi câu hỏi ra trang trắng cuối sách, sáu tháng sau mở ra xem.
Những sai lầm hay gặp khi người mới đi làm chọn sách
Nhìn vào giá sách của nhiều người đi làm năm đầu, có vài kiểu lặp lại:
- Mua liền mười cuốn sách kỹ năng một lúc vì thấy giảm giá. Đọc cuốn thứ ba thì thấy các cuốn nói giống nhau, và chồng còn lại nằm nguyên nilon.
- Chọn sách theo người nổi tiếng giới thiệu, không theo nỗi lo của chính mình. Cuốn hợp với một giám đốc năm mươi tuổi chưa chắc hợp với người hai mươi hai.
- Đọc sách về làm giàu trong khi lương còn chưa đủ tiêu. Những cuốn ấy tạo cảm giác tụt hậu nhiều hơn là giúp.
- Bỏ hẳn văn chương vì nghĩ "giờ phải đọc thứ có ích". Đọc một cuốn tiểu thuyết hay cũng là cách hiểu khách hàng, sếp và đồng nghiệp.
- Đọc trên giường buổi tối khi đã kiệt sức, rồi kết luận mình "không hợp đọc sách". Vấn đề là giờ đọc, không phải người đọc.
Có những thứ không cần: không cần mua bản bìa cứng để trưng ở bàn làm việc, không cần chụp ảnh sách để đăng lên mạng, không cần tham gia thử thách đọc năm mươi cuốn một năm. Năm đầu đi làm đọc trọn bốn năm cuốn hợp mình đã là khá.
Đọc xong năm cuốn này thì đi tiếp hướng nào
Thích Số đỏ thì đọc tiếp những truyện ngắn của Nam Cao như Đời thừa, về những người trí thức nghèo bị cơm áo ghì sát đất. Cùng thời với Vũ Trọng Phụng nhưng giọng khác hẳn: không cười mà buồn. Người đi làm văn phòng đọc Đời thừa sẽ thấy một nỗi lo rất gần: muốn làm việc có ý nghĩa nhưng phải lo tiền nhà.
Thích Gatsby vĩ đại thì có thể đọc Ông già và biển cả của Ernest Hemingway, cùng thời văn học Mỹ, cũng mỏng, nhưng nói về sự bền bỉ chứ không phải hào nhoáng. Thích Hóa thân thì để dành Vụ án, cũng của Kafka, cho khi bạn đã quen giọng văn của ông.
Thích Tư duy nhanh và chậm thì không cần đọc thêm sách cùng loại ngay. Thử áp dụng một năm đã. Những cuốn tâm lý học hành vi khác phần lớn đi theo những ý tưởng có trong cuốn này. Thích Đắc nhân tâm thì đọc lại chính nó sau hai năm đi làm: cuốn này đọc lần hai, khi đã có va chạm thật, khác lần đầu rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Người mới đi làm nên đọc Đắc nhân tâm không?
Nên đọc, nhưng đọc như một danh sách nhắc những phép ứng xử cơ bản chứ không như công thức thành công. Nhiều điều trong sách nghe hiển nhiên nhưng lúc đi làm mới thấy mình chưa làm. Đọc lại sau hai năm đi làm thì hiểu sâu hơn.
Hóa thân của Kafka có khó đọc với người không quen văn chương không?
Đây là truyện vừa mỏng, câu văn không khó, chỉ có điều tình huống kỳ quặc ngay từ dòng đầu. Đừng đọc như truyện kinh dị mà để ý cách gia đình Gregor đối xử với anh. Hai buổi nghỉ trưa là đọc xong.
Đi làm cả ngày mệt thì lúc nào đọc sách?
Giờ nghỉ trưa thường là lúc tốt nhất, vì đầu óc chưa kiệt và có sẵn một khoảng ba mươi phút. Để sách ở công ty, ăn xong đọc trước rồi mới mở điện thoại. Buổi tối khi đã quá mệt thì đừng ép, nghỉ ngơi quan trọng hơn.
Có nên đọc sách làm giàu ngay khi mới đi làm không?
Không có gì sai, nhưng năm đầu nên ưu tiên sách giúp làm tốt công việc hiện tại và hiểu con người. Sách làm giàu đọc khi lương còn thấp dễ tạo cảm giác tụt hậu. Hiểu cách mình ra quyết định với tiền bạc, như trong Tư duy nhanh và chậm, thường có ích hơn.
Đọc sách ở văn phòng có bị đồng nghiệp nghĩ là lười không?
Đọc trong giờ nghỉ trưa, ở chỗ ngồi xa bàn làm việc, là chuyện bình thường ở hầu hết văn phòng. Nhiều khi còn mở ra chuyện để nói với đồng nghiệp. Chỉ nên tránh đọc tại bàn trong giờ làm, dù là sách liên quan công việc.
Số đỏ có hợp với người trẻ bây giờ không?
Rất hợp, vì tiếng cười châm biếm của Vũ Trọng Phụng nhắm vào thói chạy theo mốt, khoe khoang và leo bám, những thứ không hề cũ. Vài chương đầu có từ ngữ xưa nên đọc chậm một chút, qua được thì đọc rất cuốn.