SachQuy.comSách Quý
Sách theo người đọc và hoàn cảnh

Sách cho tuổi mới lớn 15–18: sáu cuốn có thật và vì sao hợp lứa tuổi này

Sáu cuốn có thật cho tuổi 15–18: Bắt trẻ đồng xanh, Giết con chim nhại, Mắt biếc, Thế giới của Sophie… vì sao hợp, đọc theo thứ tự nào, cha mẹ nên nói gì.

A Vietnamese teenage girl in an emerald hoodie reads at a small desk beside a dormitory bunk bed, books with plain blank covers stacked, late afternoon window light, seen from behind

Sách hợp nhất với tuổi 15–18 là những cuốn có nhân vật cùng lứa đang loay hoay với câu hỏi lớn: mình là ai, người lớn có đáng tin không, công bằng là gì. Sáu cuốn dễ bắt đầu và có thật: Bắt trẻ đồng xanh của J. D. Salinger, Giết con chim nhại của Harper Lee, Những tấm lòng cao cả của Edmondo De Amicis, Mắt biếc của Nguyễn Nhật Ánh, Totto-chan bên cửa sổ của Kuroyanagi Tetsuko và Thế giới của Sophie của Jostein Gaarder. Không cuốn nào là sách dạy đời; cuốn nào cũng để người đọc tự rút ra điều mình cần.

Tuổi này đọc khác hẳn tuổi tiểu học. Các em không còn cần cốt truyện phiêu lưu đơn giản, nhưng cũng chưa đủ kiên nhẫn cho một bộ tiểu thuyết Nga bốn tập. Các em muốn thấy chính mình trong trang sách, và rất nhạy với giọng giảng giải. Phần dưới đi qua từng cuốn: kể ngắn câu chuyện, vì sao hợp, đọc lúc nào, và cha mẹ nên làm gì khi con cầm cuốn đó về phòng.

Sáu cuốn, mỗi cuốn trả lời một nỗi băn khoăn khác nhau

Bắt trẻ đồng xanh (J. D. Salinger, Mỹ). Holden Caulfield, một cậu trai mười mấy tuổi vừa bị đuổi khỏi trường, lang thang mấy ngày ở New York, chán ghét mọi thứ giả tạo của người lớn. Cuốn này hợp với em đang thấy mọi người xung quanh đều diễn, vì nó cho em biết cảm giác ấy có tên, có người từng viết về nó. Em nào đang thật sự trầm uất thì cha mẹ nên đọc cùng, không để em đọc một mình.

Giết con chim nhại (Harper Lee, Mỹ). Cô bé Scout kể lại những năm cha mình, luật sư Atticus Finch, bào chữa cho một người da đen bị buộc tội oan ở một thị trấn miền Nam nước Mỹ. Đây là một cuốn rất hợp để nói với tuổi mới lớn về công bằng, về chuyện đứng một mình khi cả thị trấn nghĩ khác, mà không cần một dòng giảng bài nào.

Những tấm lòng cao cả (Edmondo De Amicis, Ý). Cuốn nhật ký một năm học của cậu bé Enrico, xen giữa là những truyện ngắn thầy giáo đọc cho lớp mỗi tháng. Em lớp 10 đọc có thể thấy hơi nhẹ, nhưng nhiều truyện trong đó sẽ ở lại rất lâu, và cuốn này hợp cho em mới chuyển trường hay lên ở nội trú.

Mắt biếc (Nguyễn Nhật Ánh, Việt Nam). Ngạn yêu Hà Lan từ thuở nhỏ ở làng Đo Đo, rồi lớn lên mỗi người một ngả. Cuốn này dạy tuổi mới lớn một điều sách nước ngoài khó dạy: tình cảm đầu đời có màu sắc của làng quê, của trường huyện, của tiếng Việt mình.

Totto-chan bên cửa sổ (Kuroyanagi Tetsuko, Nhật). Hồi ký về những năm cô bé hiếu động học ở trường Tomoe, nơi lớp học là những toa tàu cũ và thầy hiệu trưởng Kobayashi luôn kiên nhẫn nghe trẻ nói. Em nào từng bị gọi là "đứa khó bảo" đọc cuốn này sẽ thấy nhẹ lòng.

Thế giới của Sophie (Jostein Gaarder, Na Uy). Cô bé Sophie gần mười lăm tuổi nhận được những lá thư lạ hỏi những câu như "Bạn là ai?", rồi dần bước vào lịch sử triết học phương Tây. Đây là cuốn dày nhất trong sáu cuốn, hợp với em thích hỏi "tại sao" và không ngại đọc chậm.

Đọc lúc nào, ai chưa nên đọc

Không có tuổi đúng tuyệt đối. Bảng dưới là gợi ý thô theo kinh nghiệm của nhiều phụ huynh và giáo viên văn, để bạn chọn cuốn đầu tiên cho con:

CuốnHợp nhất lúcChờ thêm nếu
Những tấm lòng cao cả14–15 tuổi, năm đầu cấp 3Em đã đọc lúc nhỏ và thấy "trẻ con"
Totto-chan bên cửa sổBất cứ lúc nào, nhất là khi em chán trườngKhông cần chờ, cuốn này hợp mọi tuổi
Mắt biếc15–17 tuổiEm vừa trải qua chuyện buồn tình cảm, nên đọc sau vài tháng
Giết con chim nhại15–18 tuổiEm chưa quen truyện có cảnh tòa án và bạo lực ngôn từ
Bắt trẻ đồng xanh16–18 tuổiEm đang có dấu hiệu buồn kéo dài, nên đọc cùng người lớn
Thế giới của Sophie16–18 tuổiEm đang ôn thi căng, cuốn này cần đầu óc rảnh

Một mẹo nhỏ của người làm thư viện trường: đặt sách lên bàn học của con mà không nói gì. Sách được giao như bài tập thì tuổi này hay né, sách tự tìm thấy thì hay đọc. Nếu sau hai tuần cuốn sách vẫn nằm nguyên chỗ, đổi sang cuốn khác trong danh sách chứ đừng nhắc.

Đọc thế nào cho trọn khi đang đi học thêm kín lịch

Học sinh cấp 3 ở thành phố lớn nhiều em học thêm tới chín giờ tối, cuối tuần còn luyện đề. Nói "đọc mỗi ngày một tiếng" là xa thực tế. Cách thực tế hơn là đọc theo chương ngắn: Những tấm lòng cao cả và Totto-chan đều chia thành những mẩu chừng năm, mười phút, đọc trước khi ngủ hay lúc chờ xe là vừa. Hai cuốn này rất hợp để mở đầu cho em đang nghĩ mình "không phải dân đọc sách".

Bắt trẻ đồng xanh và Giết con chim nhại thì khác: hai cuốn đều cần đọc liền mạch vài chục trang mới vào được giọng kể. Em nên để dành cho kỳ nghỉ hè hoặc dịp Tết, đọc ba bốn buổi liền là xong. Đọc rời rạc mỗi tối vài trang thì giọng kể bất cần của Holden dễ thành khó chịu, còn những chương đầu chậm rãi của Scout dễ thành buồn ngủ.

Một chi tiết người mê sách lâu năm hay dặn: trước khi đưa sách cho con, lật trang cuối xem đó là lần in thứ mấy và giấy có rõ chữ không. Bản in mờ, chữ nhoè, lề cắt lệch làm mắt mỏi rất nhanh, và tuổi mới lớn sẽ đổ cho cuốn sách là chán chứ không đổ cho bản in. Một cuốn in rõ, giấy trắng vừa phải, gáy khâu chỉ hoặc dán chắc là đủ cho con đọc trọn mà không phải giữ trang bằng hai tay.

Thế giới của Sophie có một mẹo riêng: kẹp một tờ giấy trắng ở cuối sách, mỗi khi gặp một tên triết gia mới thì ghi tên và một câu em hiểu được về người đó. Đọc xong em sẽ có một tờ giấy dài như bản đồ. Nhiều em giữ tờ giấy ấy tới tận đại học. Với Mắt biếc thì không cần mẹo gì, cuốn này hầu như ai cầm lên cũng đọc một mạch.

Cha mẹ nên nói gì khi con đọc những cuốn này

Phần khó nhất không nằm ở chọn sách mà ở câu chuyện sau khi con gấp sách lại. Vài điều nhiều phụ huynh rút ra:

  • Hỏi về nhân vật, đừng hỏi bài học. Câu "Con thấy Holden có đáng thương không?" mở ra nói chuyện, câu "Cuốn này dạy con điều gì?" làm con im lặng.
  • Đọc cùng một cuốn với con, kể cả đọc chậm hơn. Con mười sáu tuổi thấy bố mẹ cũng đang đọc Giết con chim nhại thì có chuyện để nói trong bữa cơm.
  • Chấp nhận con không thích. Một cuốn sách kinh điển mà con thấy chán là chuyện bình thường, không phải lỗi của con.
  • Không dùng nhân vật để so với con. Câu "Thấy Enrico ngoan chưa" làm hỏng cả cuốn sách.
  • Để ý những dấu hiệu sau khi con đọc truyện buồn: con im lặng lâu bất thường, nói những câu bi quan kéo dài. Lúc đó cuốn sách không phải vấn đề, con cần được nói chuyện, và nếu kéo dài thì cần tìm thêm người có chuyên môn.

Ngược lại, có những việc không cần làm: không cần mua trọn bộ sáu cuốn một lần, không cần tìm bản bìa cứng đẹp, không cần bắt con viết cảm nhận. Một cuốn bìa mềm cũ, gáy hơi sờn, mượn từ thư viện công cộng hay từ anh chị họ là đủ. Sách có người khác đọc trước, có vài dòng gạch chân, nhiều khi còn khiến tuổi mới lớn tò mò hơn.

Câu hỏi để con tự hỏi trong lúc đọc

Không phải để làm bài. Những câu dưới đây chỉ là gợi ý, em có thể ghi vào sổ hay chỉ nghĩ trong đầu:

  • Với Bắt trẻ đồng xanh: Holden ghét sự giả tạo, nhưng có lúc nào chính cậu cũng nói dối không?
  • Với Giết con chim nhại: nếu ở vào chỗ Atticus, em có nhận vụ án ấy không, khi biết cả thị trấn sẽ quay lưng?
  • Với Mắt biếc: Ngạn chờ đợi là chung thủy hay là không dám bước tiếp?
  • Với Totto-chan: thầy Kobayashi làm gì mà các thầy cô khác không làm?
  • Với Thế giới của Sophie: câu hỏi triết học nào trong sách làm em nghĩ lâu nhất trong ngày hôm đó?
  • Với Những tấm lòng cao cả: truyện đọc hằng tháng nào em muốn kể lại cho em nhỏ trong nhà?

Những câu này không có đáp án đúng. Đọc xong vài tháng, đọc lại câu trả lời cũ của mình, nhiều em ngạc nhiên vì mình đã nghĩ khác đi.

Đọc xong sáu cuốn này thì đọc tiếp gì

Em mê Giết con chim nhại có thể đi tiếp sang Ông già và biển cả của Ernest Hemingway: mỏng, câu ngắn, kể về một ông lão đánh cá và con cá lớn ngoài khơi, đọc một buổi chiều là xong mà nghĩ mãi. Em thích Bắt trẻ đồng xanh thường thích tiếp Hóa thân của Franz Kafka, câu chuyện một người bán hàng tỉnh dậy thấy mình biến thành con côn trùng lớn, kỳ quặc mà buồn.

Em mê Mắt biếc thì nên đọc thêm những cuốn khác của Nguyễn Nhật Ánh viết cho tuổi lớn hơn, rồi chuyển sang truyện ngắn Thạch Lam, nơi cũng có phố huyện, có những đứa trẻ ngồi chờ chuyến tàu đêm. Em đọc Thế giới của Sophie xong mà còn tò mò có thể đọc Đi tìm lẽ sống của Viktor Frankl, một bác sĩ người Áo kể về những năm sống sót trong trại tập trung và điều giữ con người đứng vững.

Đừng vội đưa con lên ngay Chiến tranh và hòa bình hay Tội ác và hình phạt ở tuổi mười sáu. Không phải các em không đọc được, mà vì đọc những cuốn ấy quá sớm, nhiều người khép sách ở chương ba rồi cả đời nghĩ văn học Nga khô khan. Để dành chúng cho năm cuối cấp 3 hoặc năm đầu đại học, khi em đã có vài cuốn dày đọc trọn sau lưng.

Câu hỏi thường gặp

Con 15 tuổi chưa từng đọc tiểu thuyết thì nên bắt đầu bằng cuốn nào?

Totto-chan bên cửa sổ hoặc Mắt biếc là hai cuốn dễ vào nhất, vì câu văn gần gũi và chương ngắn. Đọc trọn một cuốn sẽ cho con cảm giác mình làm được, rồi mới nói tới những cuốn dày hơn như Giết con chim nhại.

Bắt trẻ đồng xanh có nội dung không hợp với học sinh không?

Truyện có ngôn ngữ bất cần và vài cảnh người lớn, nên hợp hơn với em từ khoảng mười sáu tuổi trở lên. Nếu con đang trải qua giai đoạn buồn kéo dài, cha mẹ nên đọc cùng và nói chuyện với con, thay vì cấm hay để con đọc một mình.

Có nên bắt con viết cảm nhận sau khi đọc sách không?

Không nên biến việc đọc tự do thành bài tập. Tuổi mới lớn rất nhạy với việc bị giao nhiệm vụ, và bài cảm nhận bắt buộc thường làm các em ngại cầm cuốn tiếp theo. Một câu hỏi nhẹ trong bữa cơm có tác dụng hơn nhiều.

Con chỉ thích truyện tranh và tiểu thuyết mạng thì làm sao chuyển sang những cuốn này?

Không cần cấm những gì con đang thích. Đặt một cuốn mỏng như Totto-chan hay Ông già và biển cả ở chỗ con hay ngồi, và chính bạn cũng đọc một cuốn trước mặt con. Chuyển dần theo nhiều tháng, đừng mong trong một tuần.

Thế giới của Sophie có quá khó với học sinh lớp 10 không?

Cuốn này dày và có nhiều tên triết gia, nhưng được viết dưới dạng truyện có bí ẩn nên học sinh thích hỏi vẫn theo được. Mẹo là ghi tên mỗi triết gia vào một tờ giấy kẹp sách và đọc chậm, mỗi lần một chương.

Mua sách cho con tuổi mới lớn nên chọn bản cũ hay bản mới?

Bản nào cũng được, miễn là bản in rõ chữ, đủ trang và là sách thật. Sách cũ mượn từ người thân hay thư viện công cộng nhiều khi còn khiến con tò mò hơn. Điều quan trọng là có sách ở trong nhà, không phải bìa đẹp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138