Ông già và biển cả là cuốn kinh điển hợp nhất để bắt đầu nếu bạn chưa từng đọc trọn một tác phẩm văn học thế giới: truyện mỏng, đọc trong một hai buổi, câu văn ngắn và giản dị, nhưng đọng lại rất lâu. Ernest Hemingway kể chuyện một ông lão đánh cá nghèo ở Cuba ra khơi một mình và đánh vật nhiều ngày với một con cá lớn. Chỉ vậy, mà nhiều người đọc lại cả chục lần trong đời.
Phần dưới nói vì sao một truyện ít sự kiện như vậy lại được xếp vào hàng kinh điển, cách đọc để thấy được những gì Hemingway giấu dưới câu chữ, ai đọc hợp, và từ cuốn mỏng này thì bước sang những cuốn dày nào cho tự nhiên.
Câu chuyện: một ông lão, một chiếc thuyền, một con cá
Santiago là một ông lão đánh cá ở một làng chài gần La Habana. Ông đã đi biển rất nhiều ngày liền mà không bắt được con cá nào, người trong làng bắt đầu coi ông là kẻ xui xẻo. Cậu bé Manolin, người từng đi biển cùng ông và thương ông như ông nội, bị cha mẹ bắt sang thuyền khác. Nhưng tối nào cậu cũng ghé lều ông, mang đồ ăn, nói chuyện bóng chày.
Một sáng, ông lão chèo thuyền ra xa hơn mọi ngày, tới vùng nước sâu. Một con cá kiếm lớn cắn câu, lớn hơn chiếc thuyền của ông. Nó không chịu lên mà kéo cả thuyền ra khơi. Suốt mấy ngày đêm, ông lão một mình giữ sợi dây câu, tay rướm máu, lưng đau, nói chuyện với con cá, với con chim nhỏ đậu trên thuyền, với chính mình.
Ngoài ông lão, cậu bé và con cá, gần như không có nhân vật nào khác đáng kể: vài người đánh cá trong làng, chủ quán nhỏ, mấy du khách thoáng qua. Cả cuốn sách là một người với biển. Chính vì ít người như vậy, mỗi lời ông lão tự nói đều nghe rõ như đang ngồi cạnh ông trên thuyền, và người đọc không bao giờ phải lật lại trang trước để nhớ ai là ai.
Chuyện gì xảy ra sau đó là phần nên để sách tự kể. Cuốn sách không có cú lừa, không có bất ngờ kiểu truyện trinh thám, nhưng phần cuối vẫn là thứ người đọc nhớ nhất.
Vì sao một cuốn mỏng lại là kinh điển
Ít chữ mà nhiều tầng. Hemingway có một cách viết người ta hay gọi là nguyên lý tảng băng trôi: chỉ cho thấy phần nổi, phần chìm để người đọc tự cảm. Ông không bao giờ viết "ông lão cô đơn" hay "ông lão kiêu hãnh"; ông chỉ tả ông lão dậy sớm, uống cà phê, nói với con cá. Người đọc tự hiểu.
Một cuộc đấu mà không có kẻ thù. Ông lão gọi con cá là anh em, thương nó, khâm phục nó, mà vẫn phải bắt nó. Cuốn sách nói về một kiểu tôn trọng giữa người và thiên nhiên mà hiếm truyện nào nói được gọn như vậy.
Thua mà không bị đánh bại. Ý này có hẳn trong lời ông lão tự nói, và nó là câu nhiều người chép vào sổ tay nhất. Đọc lúc mình đang gặp chuyện khó, cuốn sách như một người già ít nói ngồi cạnh, không khuyên gì, chỉ cho thấy người ta có thể đứng vững thế nào.
Tình bạn giữa ông lão và cậu bé. Những trang đầu và trang cuối có cậu bé Manolin là những trang ấm nhất. Không có cậu, câu chuyện chỉ là chuyện câu cá; có cậu, nó thành chuyện về việc một người già còn được ai đó tin tưởng.
Cách đọc chậm một cuốn mỏng
Sách mỏng dễ bị đọc vội, và đọc vội thì chỉ thấy chuyện một ông già đi câu. Thử nhịp sau:
- Đọc lần đầu liền một mạch, trong một buổi chiều hoặc hai buổi tối, đừng dừng tra cứu. Cảm nhận cái mệt, cái đói, cái cô độc của ông lão như ông cảm nhận.
- Đọc lần hai chậm, với cây bút chì. Gạch dưới mỗi chỗ ông lão nói chuyện một mình. Bạn sẽ thấy ông nói với ai, nói khi nào, và giọng ông đổi ra sao khi càng mệt.
- Để ý những gì lặp lại: những con sư tử trên bãi biển trong giấc mơ của ông, cái tên một cầu thủ bóng chày ông thần tượng, đôi tay ông. Những chi tiết lặp lại là chỗ Hemingway giấu phần chìm của tảng băng.
- Đọc thành tiếng một đoạn ông lão vật lộn với dây câu. Câu ngắn, nhiều chữ "và", nhịp đều như mái chèo. Nghe thành lời mới thấy cái nhịp ấy được làm có chủ ý.
- Gấp sách, tự viết ba dòng: ông lão có thua không, ông có hối hận không, và nếu là cậu bé thì mình nói gì với ông ở trang cuối.
Hai lượt đọc cộng lại vẫn ngắn hơn đọc một phần của một tiểu thuyết dày, nhưng cho bạn thói quen đọc chậm mà mọi cuốn kinh điển về sau đều đòi hỏi.
Biển trong sách và biển của người Việt
Người đọc ở các làng chài miền Trung, từ Nghệ An vào tới Khánh Hoà, thường nói Santiago giống hệt mấy ông già trong xóm: dậy từ khi trời còn tối, uống cà phê nóng, nhìn trời đoán gió, nói chuyện với biển như nói với người quen. Cái nghèo của ông lão cũng quen: lều nhỏ, áo vá, bữa cơm phải nhờ người khác mang tới. Sự giống nhau ấy làm cuốn sách dễ vào hơn nhiều so với những tiểu thuyết phương Tây khác.
Có một điều khác cần biết khi đọc: ông lão đi một mình trên chiếc thuyền buồm nhỏ, câu bằng tay, không máy móc. Ở đó, sợi dây câu nối thẳng sức của con cá vào lưng, vào bàn tay ông. Hiểu điều này, bạn sẽ thấy vì sao những đoạn tả bàn tay chuột rút, vết dây cứa vào vai lại chiếm nhiều trang như vậy: đó là cả cuộc vật lộn được kể qua cơ thể một người.
Đọc cuốn này cho con nghe trong một kỳ nghỉ ở biển, buổi tối khi cả nhà ngồi ngoài hiên, là cách nhiều gia đình giới thiệu Hemingway cho con mười hai, mười ba tuổi. Biển ngoài kia làm cho câu chuyện có thật hơn bất kỳ lời giải thích nào.
Ai đọc hợp, ai nên đợi
Cuốn này cũng là lựa chọn tốt cho một câu lạc bộ đọc sách mới lập hoặc một nhóm bạn lâu không đọc chung. Mỏng nên ai cũng đọc kịp trong một tuần, ít nhân vật nên không ai bị lạc, mà vẫn đủ chỗ để tranh luận cả buổi: ông lão thắng hay thua, cậu bé có nên cãi lời cha mẹ để đi cùng ông, con cá có đáng thương hơn ông lão không. Mỗi người trả lời một kiểu, và ít khi có hai câu trả lời giống nhau
Cuốn sách hợp với người mới bắt đầu đọc văn học thế giới, người lâu không đọc muốn tìm lại cảm giác đọc trọn một tác phẩm, học sinh cuối cấp hai trở lên. Nó cũng là cuốn quà tặng an toàn cho người lớn tuổi, nhất là những người từng làm nghề biển, nghề nông, những người hiểu cái mệt của đôi tay. Nhiều ông bố đọc cuốn này rồi đưa cho con trai, như một cách nói những điều mình không biết nói.
Ai nên đợi: các em nhỏ dưới mười hai tuổi thường thấy truyện chậm và buồn, phần nhiều trang chỉ có ông lão với biển. Người đang cần một câu chuyện nhiều nhân vật, nhiều tình tiết để giải trí có thể thấy cuốn sách đơn điệu. Không sao cả; để dành nó cho một lúc lặng hơn.
Người từng đọc ở tuổi học trò nên đọc lại sau bốn mươi. Lần đầu mình thường theo con cá; lần sau mình theo ông lão, và thấy những ngày mệt của chính mình trong đó.
Những sai hay gặp khi đọc
Vì sách mỏng, người ta hay đọc nó với những kỳ vọng không đúng:
- Đọc để tìm bài học đạo đức. Đọc với tâm thế tìm "ý nghĩa" như bài văn ở trường dễ bỏ qua cái thú cảm nhận. Hãy theo ông lão trước, ý nghĩa sẽ tự tới.
- Chê truyện ít sự kiện. Truyện ít sự kiện là cố ý. Sự kiện lớn nhất xảy ra trong người ông lão: sức chịu đựng, cách ông giữ đầu óc tỉnh táo khi kiệt sức.
- Đọc bản tóm tắt thay cho sách. Một cuốn mỏng thế này mà đọc tóm tắt thì mất gần hết, vì cái hay nằm ở nhịp câu và chi tiết, không nằm ở cốt truyện.
- Bỏ qua những đoạn tả biển. Những đoạn tả nước, mây, cá chuồn, chim biển nghe như thừa, nhưng chúng cho bạn ở giữa đại dương cùng ông lão. Bỏ qua là mất cảm giác cô độc.
- Nghĩ đọc xong là xong. Đây là loại sách đọc lại mỗi chục năm một lần, mỗi lần một khác.
Một chi tiết nhỏ người mê sách hay nhắc: bản dịch tiếng Việt khác nhau đôi chỗ ở cách xưng hô giữa ông lão và cậu bé. Nếu có dịp, đọc hai bản dịch khác nhau để thấy một chữ xưng hô có thể làm tình cảm hai người gần hay xa đến đâu.
Từ cuốn mỏng này bước sang đâu
Đọc xong Ông già và biển cả là bạn đã có thói quen đọc chậm. Vài bước tiếp theo theo độ dày tăng dần:
- Truyện ngắn của Hemingway, như những truyện về Nick Adams: cùng giọng văn, càng ngắn càng thấy rõ nguyên lý tảng băng trôi.
- Gatsby vĩ đại của F. Scott Fitzgerald: mỏng, kể qua mắt Nick Carraway về chàng triệu phú Gatsby và những bữa tiệc xa hoa ở New York. Văn đẹp, cuốn, một cửa khác vào văn học Mỹ.
- Chuột và người của John Steinbeck: hai người làm thuê lang bạt trong thời kinh tế khó khăn, mỏng và rất buồn.
- Giã từ vũ khí của Hemingway: tiểu thuyết dày hơn, về một người Mỹ trong quân đội Ý thời Thế chiến thứ nhất và một mối tình. Bước đầu tiên sang sách dày mà vẫn giữ giọng văn quen.
- Câu hỏi để tự hỏi: lần gần nhất mình chịu đựng một việc khó tới cùng là khi nào, và điều gì giữ mình không buông tay?
Đi theo thứ tự ấy, sau vài tháng bạn sẽ thấy những cuốn dày như Chiến tranh và hòa bình không còn đáng sợ như trước, vì bạn đã quen đọc chậm và đọc thành tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Ông già và biển cả nói về điều gì?
Truyện kể về Santiago, một ông lão đánh cá nghèo ở Cuba ra khơi một mình và vật lộn nhiều ngày với một con cá kiếm khổng lồ. Bên dưới câu chuyện là những suy nghĩ về sức chịu đựng, lòng tự trọng và tình cảm giữa người già với người trẻ.
Ông già và biển cả có hợp cho người mới đọc kinh điển không?
Rất hợp, vì truyện mỏng, câu văn giản dị và chỉ có vài nhân vật. Đọc trọn trong một hai buổi giúp người mới có cảm giác hoàn thành một tác phẩm lớn trước khi thử những cuốn dày hơn.
Nguyên lý tảng băng trôi là gì?
Đó là cách viết của Hemingway: chỉ kể phần nổi như hành động, lời nói, chi tiết, còn cảm xúc và ý nghĩa thì để chìm cho người đọc tự cảm. Vì vậy truyện của ông đọc nhanh nhưng nên đọc lại chậm để thấy phần chìm.
Học sinh mấy tuổi đọc được Ông già và biển cả?
Các em từ khoảng mười hai tuổi trở lên đọc được vì truyện không có cảnh khó với lứa tuổi này. Tuy vậy, nhiều người chỉ thấy hết cái hay khi đọc lại ở tuổi trưởng thành, nên đừng ép các em phải hiểu sâu ngay.
Đọc Ông già và biển cả xong nên đọc gì tiếp?
Nếu thích giọng Hemingway, đọc truyện ngắn của ông hoặc Giã từ vũ khí. Nếu muốn mở rộng văn học Mỹ, Gatsby vĩ đại của Fitzgerald và Chuột và người của Steinbeck đều mỏng, dễ đọc và giàu dư âm.
Có nên tặng Ông già và biển cả cho người lớn tuổi không?
Đây là cuốn quà tặng hợp với người lớn tuổi vì mỏng, chữ không dày đặc và nói về một người già bền bỉ. Những người từng làm nghề biển hay nghề tay chân thường thấy mình trong ông lão Santiago.