Sách bị mọt thì tách ngay những cuốn có dấu vết, cho từng cuốn vào túi kín rồi để trong ngăn đá tủ lạnh vài ngày để diệt cả con lẫn trứng, sau đó lau kệ thật khô và hạ độ ẩm phòng; không xịt thuốc côn trùng lên sách. Riêng mối thì khác hẳn: thấy đường đất trên tường hay gỗ kệ rỗng là gọi đơn vị diệt mối, không tự xử.
Người ta hay gọi chung mọi con vật nhỏ ăn giấy là "mọt", nhưng trên kệ sách ở Việt Nam thường gặp mấy thứ khác nhau: mọt sách (con li ti màu nâu nhạt), cá bạc (con dài ánh bạc chạy rất nhanh), loài mọt đục lỗ chỉ để lại bột mịn, và mối. Ba loại đầu là chuyện của cái kệ, tự xử được ở nhà; mối là chuyện của cả căn nhà. Mỗi thứ để lại dấu vết riêng, và cách xử lý cũng khác. Nhận đúng mặt trước thì đỡ tốn công.
Bốn thủ phạm trên kệ sách và dấu vết của từng loại
Phần lớn trường hợp, bạn không thấy con vật mà chỉ thấy dấu vết. Đối chiếu như sau:
| Loại | Hình dáng khi thấy | Dấu vết trên sách | Thích ở đâu |
|---|---|---|---|
| Mọt sách | Rất nhỏ, nâu nhạt hoặc gần trong suốt, bò chậm | Mặt giấy bị gặm lấm tấm, nhất là chỗ có hồ dán, bìa bồi | Sách ẩm, giấy có lớp hồ, tủ kín ít mở |
| Cá bạc | Thân dài, ánh bạc xám, chạy rất nhanh khi lật sách | Bìa láng bị gặm thành mảng mỏng, mép trang lởm chởm, chấm phân nhỏ | Chỗ tối, ẩm, sau kệ, trong thùng giấy |
| Mọt đục lỗ | Ít khi thấy con, chỉ thấy bột | Lỗ tròn nhỏ xuyên qua nhiều trang, bột mịn rơi ra khi giũ | Sách để lâu không ai mở, kệ gỗ cũ |
| Mối | Con trắng ngà, đi theo đàn, sợ ánh sáng | Đường đất trên tường, sách bị ăn từ đáy lên, dính đất, gỗ kệ rỗng | Sát nền, sát tường, chỗ ẩm có gỗ |
Chi tiết người chơi sách hay để ý: mọt và cá bạc mê nhất phần keo ở gáy và lớp hồ ở bìa, vì đó là chất bột. Sách đóng gáy keo nóng đời mới ít bị hơn sách đóng hồ bột kiểu cũ, còn sách cũ mua về từ chợ sách thì cần kiểm kỹ gáy trước khi cho lên kệ.
Vì sao mọt chọn đúng cuốn đó trên kệ của bạn
Mọt và cá bạc không ăn giấy vì giấy, chúng ăn những gì bám trong và trên giấy: hồ tinh bột dùng để bồi bìa, keo động vật hay keo bột ở gáy, lớp nấm mốc li ti trên giấy ẩm. Vì vậy chúng gần như luôn đi đôi với ẩm. Một kệ sách khô ráo, thoáng gió, hay được lấy ra đọc thì hiếm khi có mọt nặng. Kệ ở góc tối, sát tường ẩm, sách chất chặt, cả năm không ai động tới là nơi chúng sinh sôi.
Nguồn mọt thứ hai là đồ mang vào nhà. Một thùng sách cũ mua về, một chồng sách người quen gửi, một hộp các-tông để lâu dưới gầm cầu thang, đều có thể mang trứng mọt theo. Cá bạc rất thích thùng giấy các-tông vì nó vừa tối vừa có hồ dán. Nhiều nhà xử lý xong kệ sách nhưng lại để các thùng giấy cũ ở ngay góc phòng, mọt từ đó bò ngược lên.
Thứ ba là thời gian. Trứng nở trong vài tuần, nên thấy một con thì gần như chắc là đã có nhiều hơn ở đâu đó. Đừng đợi thấy cả đàn mới làm. Người chơi sách lâu năm có một thói quen nhỏ: mỗi lần rút sách ở ngăn dưới ra đọc, liếc qua mặt bàn chỗ vừa đặt sách xuống. Vài hạt bột mịn như bột gạo hay những chấm đen nhỏ như hạt tiêu xay rơi ra là lời nhắc kiểm cả hàng, trước khi nhìn thấy bất kỳ vết gặm nào trên trang giấy.
Xử lý sách đã có mọt hoặc cá bạc, từng bước
Cách an toàn cho cả sách lẫn người là dùng lạnh và khô, không dùng hoá chất:
- Rút những cuốn có dấu vết ra, cả hai cuốn đứng hai bên nó. Làm trên một tờ giấy trắng trải trên bàn để thấy con vật hay bột rơi ra.
- Giũ nhẹ sách ở ngoài ban công, cầm gáy quay xuống, lật nhanh các trang cho bột và phân rơi ra. Chải bìa và mép bằng cọ mềm khô.
- Cho từng cuốn vào túi ni lông dày loại có khoá kéo, ép bớt không khí, kéo kín. Túi kín là để khi lấy ra khỏi ngăn đá, hơi nước không đọng thẳng lên giấy.
- Đặt túi vào ngăn đá tủ lạnh gia đình, để khoảng một tuần. Lạnh sâu và đủ lâu diệt được con trưởng thành lẫn trứng. Ngăn đá nhỏ thì làm từng đợt vài cuốn.
- Lấy ra, để nguyên túi trên bàn cho về nhiệt độ phòng ít nhất một ngày rồi mới mở. Mở sớm là hơi ẩm ngưng tụ trên giấy lạnh, gây ẩm lại.
- Chải lại sách một lần nữa, rồi để riêng ở chỗ dễ thấy vài tuần trước khi cho lên kệ chung.
Sách có ảnh dán, có lớp phủ bóng dày, hay sách đã cũ giòn thì nên hỏi người làm phục chế trước khi làm lạnh, vì một số chất liệu có thể co nứt.
Làm sạch kệ và cả căn phòng
Trong lúc sách nằm trong ngăn đá, dọn kệ. Lấy hết sách ra khỏi ngăn bị mọt, hút bụi kỹ các khe, góc, rãnh ray cửa tủ bằng máy hút bụi có đầu nhỏ. Lau gỗ bằng khăn vắt thật khô, mở cửa cho kệ khô hẳn vài ngày. Nếu kệ đang sát tường thì đây là lúc kéo nó ra một khoảng cho gió lùa phía sau, cá bạc rất ghét chỗ khô và sáng.
Xem cả quanh phòng: gầm tủ, thùng giấy cũ, chồng báo, hộp đựng đồ dưới gầm giường. Thùng các-tông chứa sách lâu năm nên thay bằng hộp nhựa có nắp, hoặc ít nhất mở ra kiểm, giũ sạch, và bỏ những thùng đã mềm ẩm. Dọn bớt những thứ chất đống ở góc phòng sách, vì đó là chỗ trú ẩn đầu tiên.
Không xịt thuốc diệt côn trùng lên sách, lên kệ đang chứa sách, hay rắc bột gì vào giữa các trang. Thuốc để lại vết loang, mùi lâu ngày và tiếp xúc trực tiếp với tay người đọc, trẻ con lật sách, rồi đưa tay lên miệng. Viên long não hay băng phiến cũng không nên nhét vào tủ sách: mùi hăng ngấm vào giấy, không tốt khi hít lâu trong phòng kín, và cũng không diệt được trứng mọt.
Mối là chuyện khác: dấu hiệu và việc cần làm ngay
Đường đất mảnh bò trên tường, chân tường, chân kệ. Đây là đường mối đi, như những ống đất nhỏ màu nâu. Thấy đường này gần kệ sách thì gần như chắc có tổ ở trong tường hoặc dưới nền.
Sách ở ngăn dưới bị ăn từ đáy lên, dính đất. Mối ăn rất nhanh và theo đàn, có thể biến một hàng sách thành những khối giấy rỗng trong vài tuần mà nhìn từ ngoài vẫn thấy gáy nguyên.
Gõ vào chân kệ thấy tiếng rỗng, ấn vào thấy mủn. Gỗ kệ đã bị ăn từ trong. Kệ như vậy không giữ lại được, sách trong đó phải chuyển ra ngay.
Việc cần làm. Chuyển sách ra khỏi khu vực bị mối, đặt trên bàn hoặc trong hộp nhựa kín cao khỏi nền, kiểm từng cuốn. Mối là chuyện của cả căn nhà, không phải của cái kệ: gọi đơn vị diệt mối chuyên nghiệp đến xử lý tổ. Tự đổ dầu, tự pha thuốc, tự xịt chỉ làm mối dạt sang chỗ khác và nguy hiểm cho người nhà.
Mùa nào mọt nhiều và nên kiểm chỗ nào trước
Ở miền Bắc, mọt và cá bạc hoạt động mạnh nhất vào những tháng nồm ẩm cuối xuân và mùa mưa hè, khi giấy hút đủ hơi nước và nấm mốc li ti bắt đầu mọc trên bề mặt. Ở miền Nam, mùa mưa kéo dài là lúc cần để ý hơn, còn mùa khô thì kệ sách thường yên. Nhà ở miền Trung, sau những đợt mưa dầm và ngập, là thời điểm hay phát hiện sách bị mọt nhất, vì cả nhà đều ẩm cùng lúc.
Khi kiểm, đi theo thứ tự từ chỗ dễ bị nhất: ngăn dưới cùng, hàng sách sát tường ngoài, góc kệ khuất sau cửa, tủ kính đóng kín quanh năm, rồi tới các hộp và thùng cất sách. Ở mỗi chỗ, rút ra hai ba cuốn bìa mềm có giấy bồi, vì mọt hay chọn loại này trước. Mở gáy ra soi đèn pin vào khe giữa gáy và khối giấy, đó là chỗ trứng và con non hay nằm.
Sách in trên giấy báo, giấy ngà rẻ tiền, tạp chí cũ có lớp phủ hồ thường bị trước sách giấy trắng dày. Một kệ có nhiều loại sách lẫn lộn thì những cuốn giấy xấu chính là cái chuông báo động: thấy chúng bị gặm thì kiểm luôn những cuốn quý đứng cạnh.
Giữ kệ sách không cho mọt quay lại
Phòng mọt chủ yếu là thói quen, gần như không phải mua gì:
- Giữ phòng sách khô: hút ẩm hoặc chạy điều hoà chế độ khô những ngày nồm, mở cửa đón gió những ngày hanh.
- Kệ cách tường, ngăn dưới cách nền, sách đứng thưa đủ để rút ra dễ dàng.
- Mỗi tháng lấy ngẫu nhiên vài cuốn ở ngăn dưới và ngăn trong cùng ra lật, xem có bột, có chấm phân hay vết gặm mới không.
- Sách cũ mua về, sách người khác gửi: để riêng ở một hộp, kiểm và làm lạnh nếu nghi ngờ, rồi mới cho lên kệ.
- Không để đồ ăn, vỏ bánh, ly nước trong tủ sách; cá bạc và gián kéo đến vì vụn đồ ăn trước rồi mới sang sách.
- Không cất sách lâu năm trong thùng các-tông ở kho, gầm cầu thang, ban công.
Sau một tháng kể từ lúc xử lý, rải vài tờ giấy trắng dưới đáy các ngăn từng có mọt. Kiểm sau hai tuần: giấy sạch, không có bột hay chấm nhỏ mới là kệ đã yên. Còn thấy bột rơi đều thì vẫn còn sót một cuốn có mọt đâu đó, kiểm lại từng hàng.
Câu hỏi thường gặp
Mọt sách có cắn người không?
Mọt sách và cá bạc không cắn người và không mang bệnh như muỗi. Phiền toái chính là chúng phá giấy, bìa và gáy sách. Tuy vậy bột và phân của chúng lẫn với bụi có thể gây khó chịu cho người hay dị ứng, nên vẫn cần dọn sạch.
Để sách trong ngăn đá tủ lạnh có làm hỏng sách không?
Với sách giấy thông thường, nếu cho vào túi kín, ép bớt không khí và để túi về nhiệt độ phòng trước khi mở thì gần như không hỏng. Rủi ro chủ yếu là hơi nước đọng trên giấy khi mở túi quá sớm.
Có nên rải long não hay băng phiến vào tủ sách để đuổi mọt không?
Không nên. Mùi hăng ngấm vào giấy rất lâu, hít thường xuyên trong phòng kín không tốt cho người, nhất là trẻ nhỏ, và các viên này không diệt được trứng mọt. Giữ tủ khô và hay mở sách ra là cách bền hơn.
Thấy một con cá bạc trên kệ thì có cần làm gì không?
Nên kiểm luôn hàng sách quanh chỗ thấy nó và góc tối sau kệ, vì một con thường báo hiệu có nhiều con khác. Dọn bụi, giảm ẩm và bỏ thùng giấy cũ gần đó thường đủ cho trường hợp mới chớm.
Kệ sách bị mối có tự xử lý được không?
Không nên tự xử lý. Mối sống thành đàn, tổ thường nằm trong tường hoặc dưới nền, tự xịt chỉ làm chúng dạt sang chỗ khác. Chuyển sách ra khỏi khu vực đó rồi gọi đơn vị diệt mối chuyên nghiệp đến kiểm cả căn nhà.
Sách đã bị mọt đục lỗ có đọc tiếp được không?
Phần lớn vẫn đọc được nếu lỗ nhỏ và giấy chưa mủn. Sau khi làm lạnh và chải sạch thì cất bình thường. Sách quý bị đục nhiều trang nên hỏi người làm phục chế xem có cần gia cố không.