Khi đang buồn hay vừa mất người thân, sách hợp nhất là những cuốn nhẹ, chương ngắn, nói về mất mát một cách dịu dàng và tin vào con người: Những ngày thứ ba với thầy Morrie của Mitch Albom, Đi tìm lẽ sống của Viktor Frankl, Hoàng tử bé của Antoine de Saint-Exupéry, Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng, Chuyện con mèo dạy hải âu bay của Luis Sepúlveda. Sách chỉ là người ngồi cạnh, không phải thuốc chữa. Nỗi buồn nặng hoặc kéo dài cần người thân bên cạnh và, khi cần, người có chuyên môn.
Người mê sách thường tìm tới sách trong những lúc khó khăn nhất, và đôi khi chọn nhầm: một cuốn quá u ám làm lòng nặng thêm, một cuốn sách khuyên "hãy vui lên" làm mình thấy có lỗi vì không vui được. Bài này viết cho người đang buồn và cho người muốn tặng sách cho ai đó đang buồn: cuốn nào hợp, cuốn nào nên để dành, đọc thế nào khi đầu óc không tập trung được, và khi nào nên gấp sách lại để đi tìm một người để nói chuyện.
Trước khi chọn sách: một lời nói thật
Sau một mất mát lớn, nhiều người không đọc được gì trong nhiều tuần. Mắt lướt qua dòng chữ mà đầu không giữ lại được câu nào. Điều đó hoàn toàn bình thường. Đừng ép mình đọc chỉ vì nghe nói sách giúp vượt qua nỗi buồn. Có những ngày, việc đáng làm nhất là ngồi với người nhà, ăn một bữa cơm, ngủ một giấc.
Người xưa ở nhiều làng quê có thói quen ngồi lại với nhau sau đám tang, kể về người đã khuất, đọc lại những lá thư cũ. Đó là một cách đọc để nhớ, đọc để cùng buồn với nhau, và nó vẫn đúng tới bây giờ. Sách ở đây cũng nên được hiểu như thế: không phải một việc làm một mình để "vượt qua", mà là một thứ có thể đọc cùng người thân, đọc to cho nhau, rồi nói về người đã đi.
Sách thật sự có ích ở giai đoạn sau, khi nỗi buồn đã bớt gay gắt và bạn bắt đầu có những khoảng lặng muốn ở một mình. Lúc ấy, một cuốn sách đúng có thể là người bạn không đòi hỏi gì, không hỏi han quá nhiều, chỉ kể một câu chuyện cho bạn nghe. Đó là vai trò khiêm tốn mà sách làm tốt.
Và một điều cần nói rõ: nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần không nhẹ đi, nếu bạn mất ngủ, bỏ ăn, không muốn làm gì, hoặc có những ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân và tìm tới bác sĩ hoặc người làm tư vấn tâm lý. Không cuốn sách nào thay được việc đó.
Năm cuốn nhẹ tay mà có sức nặng
Những ngày thứ ba với thầy Morrie (Mitch Albom, Mỹ). Một nhà báo trung niên tình cờ biết người thầy dạy đại học năm xưa, giáo sư Morrie Schwartz, đang mắc một căn bệnh nặng không chữa được. Anh tới thăm thầy mỗi ngày thứ ba, và họ nói về những điều quan trọng: gia đình, tình yêu, tuổi già, cái chết. Cuốn sách nói về cái chết mà không làm người đọc sợ, vì người thầy nhìn nó bằng sự bình thản và hài hước.
Đi tìm lẽ sống (Viktor Frankl, Áo). Một bác sĩ tâm thần kể lại những năm ở trại tập trung, nơi ông mất gần hết gia đình, và nhận ra con người có thể chịu đựng gần như mọi điều nếu còn một lý do để sống. Cuốn này hợp ở giai đoạn sau, khi người đọc bắt đầu tự hỏi "giờ sống tiếp vì điều gì".
Hoàng tử bé (Antoine de Saint-Exupéry, Pháp). Một phi công rơi máy bay giữa sa mạc gặp cậu bé từ một tiểu tinh cầu xa xôi. Đoạn về con cáo và chuyện "cảm hóa" nói về sự gắn bó và nỗi nhớ theo cách mà người đang thương nhớ ai đó đọc sẽ thấy được an ủi lạ lùng.
Thương nhớ mười hai (Vũ Bằng, Việt Nam). Mười hai tháng đất Bắc viết bằng nỗi nhớ người thân và quê nhà của một người ở xa. Mỗi chương một tháng, rất ngắn, đọc được từng mẩu. Nỗi nhớ trong sách không bi lụy mà đầy món ăn, mùi vị, tiếng rao, là cách nhớ một người đã mất qua những điều nhỏ bé.
Chuyện con mèo dạy hải âu bay (Luis Sepúlveda, Chile). Chú mèo mun Zorba giữ lời hứa với một con hải âu mẹ sắp chết: nuôi con chim non và dạy nó bay. Mỏng, ấm, có cả tiếng cười. Hợp với người đang buồn mà cần một câu chuyện về sự tử tế giữa những kẻ rất khác nhau.
Theo từng giai đoạn của nỗi buồn: đọc gì, nên để dành gì
Không có lịch nào chung cho mọi người. Bảng dưới chỉ là gợi ý thô, theo kinh nghiệm của nhiều người từng đi qua mất mát:
| Lúc này | Hợp với | Nên để dành |
|---|---|---|
| Vài tuần đầu, đầu óc rối | Những chương ngắn của Thương nhớ mười hai, đọc một chương là đủ | Mọi cuốn dày, mọi cuốn có cốt truyện căng |
| Khi bắt đầu có khoảng lặng muốn ở một mình | Hoàng tử bé, Chuyện con mèo dạy hải âu bay | Truyện chiến tranh, truyện có cái chết đột ngột |
| Khi bắt đầu tự hỏi về ý nghĩa | Những ngày thứ ba với thầy Morrie | Sách tự giúp bản thân hứa hẹn "hết buồn trong bảy ngày" |
| Khi đã đủ vững để nghĩ sâu | Đi tìm lẽ sống | Không cần để dành gì nữa, đọc theo lòng mình |
| Khi muốn nhớ về người đã mất | Đọc lại cuốn sách người ấy từng thích | Không ép mình đọc nếu thấy quá đau |
Hàng cuối là điều nhiều người làm mà ít ai nói ra: lấy cuốn sách người thân đã mất từng đọc, có khi còn dòng gạch chân, nét chữ ghi bên lề, và đọc lại. Đọc như đang trò chuyện với người ấy. Với nhiều người, đó là cuốn sách an ủi nhất, hơn mọi cuốn trong danh sách nào. Nếu cuốn ấy giấy đã ố, gáy sờn, giữ nó ở chỗ khô, đừng dán băng keo; gáy bung thì nhờ người làm nghề đóng sách sửa.
Đọc khi đầu óc không tập trung được
Nỗi buồn làm việc đọc khác hẳn ngày thường. Vài cách làm nhẹ nhàng:
- Đọc ít, mỗi lần một chương ngắn, có khi một trang. Không đặt mục tiêu đọc xong.
- Đọc ở chỗ có người nhưng không ai làm phiền: ghế đá công viên buổi sớm, góc phòng khách khi người nhà đang ở gần.
- Đọc to, nếu ở một mình. Nghe giọng mình đọc giúp giữ đầu óc ở trang sách hơn đọc thầm.
- Đọc cùng một người: vợ đọc cho chồng nghe, con đọc cho mẹ nghe. Hai người ngồi cạnh nhau với một cuốn sách đôi khi dễ hơn hai người ngồi cạnh nhau phải tìm lời để nói.
- Gặp đoạn chạm đúng vào nỗi đau mà thấy quá sức thì gấp sách lại, đi ra ngoài một lúc. Quay lại sau, hoặc không quay lại cũng được.
- Không ghi chép, không phân tích. Lúc này đọc là để được ở cạnh một câu chuyện, không phải để học.
Cũng có những cuốn nên tránh trong lúc này dù rất hay: những tiểu thuyết có cái chết bi thảm của nhân vật chính, những cuốn về chiến tranh tàn khốc, những truyện kết thúc mở đầy hoài nghi. Không phải chúng xấu, mà là chúng đòi một sức chịu đựng mà người đang buồn chưa có.
Tặng sách cho người đang buồn: nên và không nên
Tặng sách cho người đang có tang hay vừa trải qua chuyện buồn là một cử chỉ đẹp, nếu làm khéo. Nên chọn một cuốn mỏng, không phải một chồng. Nên viết vài dòng ở trang đầu, đơn giản như "Mình nghĩ tới bạn. Khi nào muốn đọc thì đọc, không đọc cũng không sao." Câu cuối quan trọng, nó gỡ đi áp lực phải đọc.
Không nên tặng sách tự giúp bản thân dạy cách "vượt qua nỗi đau nhanh chóng", vì người nhận dễ thấy mình bị đánh giá là buồn quá lâu. Không nên tặng sách có nội dung về cái chết quá trực diện ngay trong những tuần đầu. Không nên hỏi lại "đọc chưa, thấy sao?". Nếu người nhận muốn nói về cuốn sách, họ sẽ tự nói.
Nếu người nhận là người lớn tuổi vừa mất bạn đời, chọn bản chữ to, giấy không chói, và nếu được thì đưa tận tay thay vì gửi qua bưu điện. Ngồi lại uống chén trà, kể một kỷ niệm về người đã khuất, rồi để cuốn sách lại trên bàn. Cuốn sách lúc ấy chỉ là cái cớ cho một buổi thăm, và buổi thăm mới là điều người nhận nhớ.
Thương nhớ mười hai và Hoàng tử bé là hai cuốn tặng an toàn nhất: mỏng, đẹp, không đòi hỏi, đọc từng mẩu được. Những ngày thứ ba với thầy Morrie thì nên tặng khi đã qua giai đoạn đầu, và tặng cho người bạn biết là thích đọc.
Câu hỏi tự hỏi, và cách tự kiểm sau vài tuần
Khi đọc Những ngày thứ ba với thầy Morrie, có thể tự hỏi: "Nếu được ngồi với người đã mất thêm một buổi chiều, mình muốn nói điều gì?" Khi đọc Hoàng tử bé: "Điều gì người ấy đã cảm hóa trong mình?" Khi đọc Đi tìm lẽ sống: "Lý do nào đang giữ mình đứng dậy mỗi sáng?" Những câu này không cần trả lời thành lời. Có người viết vào một cuốn sổ, có người chỉ để nó trong lòng.
Sau vài tuần, thử để ý: mình có đọc được lâu hơn một chút không, có lúc nào đọc mà quên mất thời gian không. Nếu có, đó là dấu hiệu tốt, đầu óc đang dần trở lại. Nếu sau nhiều tuần vẫn không đọc nổi một trang, không tập trung được vào bất cứ việc gì, đó không phải lỗi của bạn hay của cuốn sách. Đó là lúc nên nói với người thân, và tìm tới bác sĩ hay người làm tư vấn tâm lý. Đi tìm sự giúp đỡ là một việc can đảm, không phải yếu đuối.
Câu hỏi thường gặp
Đang buồn có nên đọc sách không hay nên làm việc khác?
Không có câu trả lời chung. Nếu đọc giúp bạn thấy nhẹ lòng thì cứ đọc, mỗi lần một chút. Nếu đầu óc không giữ nổi một dòng chữ, đừng ép, hãy ở cạnh người thân, đi bộ, nghỉ ngơi. Buồn kéo dài nhiều tuần thì nên tìm tới bác sĩ hoặc người làm tư vấn.
Những ngày thứ ba với thầy Morrie có quá buồn cho người vừa mất người thân không?
Cuốn này nói về cái chết nhưng bằng giọng bình thản, ấm áp và có cả hài hước. Nhiều người vừa mất người thân đọc thấy được an ủi. Tuy vậy, trong những tuần đầu khi nỗi đau còn quá mới, nên để dành một thời gian.
Có nên tặng sách cho người đang có tang không?
Có thể tặng, nếu chọn một cuốn mỏng, nhẹ nhàng và viết vài dòng nói rõ không cần phải đọc. Tránh sách dạy cách vượt qua nỗi đau nhanh. Không hỏi lại người nhận đã đọc chưa.
Đọc lại sách của người thân đã mất có làm buồn thêm không?
Có người thấy đau hơn, có người thấy được an ủi như đang trò chuyện với người ấy. Hãy thử đọc vài trang, nếu thấy quá sức thì gấp lại và để dành. Giữ cuốn sách ở chỗ khô, sạch, đó là một kỷ vật quý.
Sách tự giúp bản thân có giúp được khi đang buồn không?
Một số cuốn có ích, nhưng nhiều cuốn hứa hẹn hết buồn nhanh, dễ làm người đọc thấy có lỗi khi chưa vui lên được. Văn chương nhẹ nhàng thường là người bạn dễ chịu hơn. Nỗi buồn nặng thì cần người có chuyên môn, không phải sách.
Khi nào cần tìm người giúp thay vì chỉ đọc sách?
Khi nỗi buồn kéo dài nhiều tuần không nhẹ đi, khi mất ngủ, bỏ ăn, không muốn làm gì, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc ấy hãy nói ngay với người thân và tìm tới bác sĩ hoặc người làm tư vấn tâm lý. Sách chỉ là người ngồi cạnh, không thay được sự giúp đỡ ấy.