Sách lậu có sao không? Với người đọc, cái thiệt rõ nhất là chất lượng: chữ nhoè gây mỏi mắt, giấy mỏng thấy chữ trang sau, thiếu hoặc lặp trang, bản dịch có khi bị cắt, gáy bung sau vài lần đọc, và không có chỗ đổi trả. Xa hơn, tiền mua bản lậu không tới được tác giả, người dịch, người biên tập, nên những cuốn đáng dịch, đáng in lại sau này càng ít người dám làm.
Nhiều người nghĩ sách lậu chỉ là bản rẻ hơn của cùng một nội dung, đọc xong thì như nhau. Thực tế không hẳn như vậy. Phần dưới liệt kê từng cái thiệt theo thời điểm bạn nhận ra nó, từ ngay buổi đọc đầu tiên tới vài năm sau trên kệ, kèm vài suy nghĩ hay gặp và cách mua sách thật mà không vượt ngân sách.
Ngay buổi đọc đầu: mắt mỏi và đọc chậm hơn
Cái thiệt đầu tiên đến rất nhanh, thường chỉ sau vài chục trang. Chữ in lại từ bản quét có viền nhoè, dấu tiếng Việt dính nhau, nên mắt phải làm việc nhiều hơn để nhận ra từng chữ. Bạn không thấy rõ là mình đang cố, chỉ thấy đọc chậm, hay đọc lại một dòng, và mệt nhanh hơn bình thường. Với người lớn tuổi đã có kính đọc, khác biệt càng rõ.
Giấy mỏng cũng góp phần. Khi chữ trang sau hiện mờ qua trang đang đọc, mắt phải lọc thêm một lớp bóng chữ. Đọc dưới đèn bàn buổi tối, giấy trắng chói phản sáng, cảm giác chói mắt tăng lên. Người đọc thường đổ cho cuốn sách "khó đọc", "nặng", trong khi vấn đề nằm ở bản in.
Với trẻ đang tập đọc, chuyện này đáng lưu ý hơn nữa. Trẻ chưa quen mặt chữ, chữ nhoè và dấu dính làm việc đánh vần khó thêm, dễ khiến trẻ nản. Một cuốn sách in rõ ràng, chữ to vừa phải, giấy không chói, giúp trẻ đọc được lâu hơn mà không cần ai nhắc.
Thiệt gì, lúc nào thì thấy
Bảng dưới gom các cái thiệt theo thời điểm người mua thường nhận ra, để thấy vì sao "đọc xong thì như nhau" là một suy nghĩ chưa đúng:
| Lúc nào | Thiệt gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Vài chục trang đầu | Mỏi mắt, đọc chậm | Chữ nhoè, giấy mỏng, giấy chói |
| Giữa cuốn | Thiếu trang, lặp trang, trang đóng ngược | Khâu đóng làm vội, không ai kiểm |
| Đọc xong | Không biết mình đã đọc một bản bị cắt | Bản dịch trôi nổi, bỏ chương, bỏ chú thích |
| Vài tuần sau | Gáy nứt, trang bung | Keo rẻ, ít keo, không khâu chỉ |
| Vài năm sau | Giấy ố nhanh, mực mờ ở chỗ hay cầm | Giấy và mực chất lượng thấp |
| Lúc muốn tặng, cho mượn, nhượng lại | Cuốn sách gần như không còn giá trị giữ | Không ai muốn giữ bản in lại |
Không phải bản lậu nào cũng đủ các dòng trên. Nhưng ít có bản lậu nào thoát được hết, và bạn không biết trước mình sẽ gặp dòng nào cho tới khi đã đọc tới đó.
Nội dung có khi không còn trọn vẹn
Đây là cái thiệt khó nhận ra nhất, vì bạn không có gì để so. Một bản in lậu chụp lại từ sách thật có thể bị sót một hai trang do người quét lật hai trang một lúc. Một bản dịch trôi nổi có thể bị bỏ bớt đoạn tả cảnh dài, bỏ chú thích cuối trang, bỏ lời giới thiệu, để in cho mỏng. Đọc xong, bạn nghĩ mình đã đọc trọn tác phẩm, nhưng thật ra đã bỏ qua một phần mà tác giả đặt ở đó có chủ ý.
Với tiểu thuyết dài, những đoạn bị cắt thường là những đoạn chậm: tả cảnh, suy nghĩ của nhân vật, đoạn tác giả đứng ngoài bình luận. Người làm sách lậu nghĩ đó là phần thừa, nhưng chính những đoạn ấy làm nên chất riêng của một cuốn kinh điển. Đọc một bản bị gọt như vậy, nhiều người kết luận cuốn sách "nhạt", "chỉ có cốt truyện", rồi không bao giờ quay lại.
Sách phi hư cấu thì cái thiệt nằm ở sơ đồ, bảng số liệu và chú thích nguồn. Bản lậu in sơ đồ bết đen, chữ trong bảng không đọc được, phần chú thích cuối sách có khi bị bỏ hẳn. Với một cuốn sách học thuật hay sách lịch sử, mất phần chú thích là mất cách để kiểm lại điều mình vừa đọc.
Sách không giữ được lâu
Gáy là chỗ hỏng trước. Sách lậu thường dán gáy bằng một lớp keo mỏng, không khâu chỉ. Mở rộng vài lần ở giữa cuốn là keo nứt, rồi một tay sách rời ra. Sách thật bìa mềm tốt dùng keo dẻo hơn, nhiều cuốn còn khâu chỉ từng tay, mở phẳng được mà không gãy.
Giấy ố nhanh. Giấy rẻ thường còn nhiều chất làm giấy dễ ngả màu khi gặp không khí ẩm và ánh sáng. Sau vài mùa nồm ở miền Bắc, bản lậu có thể vàng loang lổ trong khi cuốn sách thật mua cùng thời gian vẫn còn sáng.
Mực mờ ở chỗ tay hay cầm. Mực in vội, chưa khô kỹ, lâu ngày bị ngón tay chà mờ ở góc dưới các trang. Với sách tra cứu dùng thường xuyên, hiện tượng này đến khá sớm.
Bìa bong màng. Màng cán bìa mỏng, keo kém, sau một thời gian bong phồng ở mép, cong vênh khi trời ẩm. Một cuốn sách bìa phồng trông cũ rất nhanh dù chưa đọc nhiều.
Không đổi trả được và mất công đi tìm lại
Sách thật mua ở nhà sách có lỗi in thì thường đổi được cuốn khác. Sách lậu mua của người bán dạo, ở quầy tạm hay ở gian hàng trên mạng biến mất sau vài tháng thì gần như không có chỗ nào để quay lại. Bạn mất tiền một lần, rồi mất thêm thời gian khi phải đi tìm mua lại bản thật để đọc cho trọn.
Cái mất thời gian ấy hay bị coi nhẹ. Đọc được nửa cuốn thì gặp đoạn thiếu trang, bạn phải dừng lại, đi mượn hay mua bản khác, rồi lật tìm lại chỗ đang đọc. Với một cuốn tiểu thuyết đang tới đoạn cao trào, sự gián đoạn ấy làm mất hẳn mạch đọc, nhiều người bỏ luôn không đọc tiếp. Tính cả tiền mua lần hai, bản lậu hoá ra không rẻ hơn bao nhiêu.
Với sách mua làm quà, chuyện còn khó xử hơn. Người được tặng phát hiện thiếu trang hay chữ mờ thường ngại nói, cuốn sách nằm im trên kệ. Món quà vốn để thể hiện sự quan tâm lại thành một vật không ai muốn mở ra.
Tiền mua sách đi về đâu
Giá bìa của một cuốn sách thật chia cho nhiều người: tác giả hoặc bên giữ quyền tác phẩm, người dịch nếu là sách dịch, người biên tập, người trình bày, xưởng in, người phát hành và người bán. Mỗi phần có vẻ nhỏ, nhưng cộng lại đủ để một cuốn sách được làm cẩn thận và để người làm sách có lý do làm cuốn tiếp theo.
Tiền mua bản lậu chỉ đi tới người in lậu và người bán. Không có phần cho tác giả, cho người dịch, cho người biên tập. Với những cuốn sách dịch khó, như tiểu thuyết Nga nhiều tầng nhân vật hay sách triết học, việc dịch tốn rất nhiều công sức. Khi những cuốn ấy bị in lậu ngay sau khi ra mắt, người làm sách khó thu hồi vốn, và lần sau họ ngần ngại hơn khi chọn một cuốn khó để dịch.
Vì vậy người mê sách lâu năm thường nói: mua sách thật là cách đơn giản nhất để những cuốn mình muốn đọc tiếp tục được dịch và in. Điều này không đòi hỏi bạn mua thật nhiều sách. Chỉ cần những cuốn bạn mua là sách thật, và những cuốn bạn không đủ tiền mua thì mượn ở thư viện công cộng hoặc bạn bè. Về mặt pháp lý, việc in và bán sách lậu đi ngược quy định hiện hành về quyền tác giả; người mua để đọc thì cái thiệt chủ yếu nằm ở những điều kể trên.
Hay nghĩ thế này, thực ra là thế kia
"Đọc xong thì như nhau." Chỉ đúng khi bản lậu đủ trang, chữ rõ, không bị cắt. Điều này bạn không biết trước được, và chỉ biết khi đã bỏ tiền, bỏ thời gian đọc.
"Sách thật đắt quá, không mua nổi." Không cần mua mọi cuốn mới. Sách cũ thật ở chợ sách cũ, sách mượn từ thư viện công cộng, sách trao đổi trong nhóm đọc đều là cách đọc rẻ mà vẫn là sách thật. Nhiều nhà sách cũng có đợt giảm giá cho sách tồn.
"Mua một cuốn lậu thì có ảnh hưởng gì." Một cuốn thì ít, nhưng sách lậu sống được là nhờ rất nhiều người cùng nghĩ như vậy. Mỗi lần bạn chọn bản thật là một lần bớt đi một người mua cho bản lậu.
"Sách thiếu nhi lậu cũng chỉ để con xem tranh." Tranh in lại thường lệch màu, bết mảng, và trẻ nhỏ hay cầm lật, áp mặt vào sách, có khi cho vào miệng. Một cuốn in rõ, màu đúng, mùi nhẹ là điều nên có với tuổi này.
Đọc nhiều mà ngân sách vẫn vừa
Có vài cách để đọc đều đặn mà không cần tới bản lậu. Cách đầu tiên là thư viện công cộng của tỉnh, thành phố hay của phường, xã nơi bạn ở: nhiều nơi cho mượn sách về nhà, có cả sách mới. Cách thứ hai là chợ sách cũ, nơi sách thật đã qua tay người khác được bán lại; chỉ cần soi kỹ vì ở đây đôi khi cũng lẫn bản in lại. Cách thứ ba là nhóm đọc hoặc bạn bè: mỗi người mua một cuốn, đọc xong chuyền tay nhau.
Cách thứ tư là đặt cho mình một khoản nhỏ hằng tháng cho sách thật, và chọn kỹ cuốn mình mua. Mua ít mà mua đúng cuốn mình muốn giữ lâu, thay vì mua nhiều bản lậu rồi bỏ dở. Sau một năm, kệ sách của bạn có ít cuốn hơn nhưng cuốn nào cũng còn đọc lại được.
Cách tự kiểm: cuối năm nhìn lại kệ sách, đếm xem có bao nhiêu cuốn bạn đã đọc hết và muốn giữ. Nếu phần lớn là sách thật, đọc trọn, còn nguyên gáy, thì bạn đã tiêu tiền cho sách một cách hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Đọc sách lậu có hại mắt không?
Sách lậu thường có chữ nhoè, dấu dính nhau và giấy mỏng thấy chữ trang sau, nên mắt phải làm việc nhiều hơn để nhận chữ. Người đọc dễ mỏi mắt và đọc chậm, nhất là người lớn tuổi và trẻ đang tập đọc.
Mua sách lậu để đọc có vi phạm pháp luật không?
Việc in và bán sách lậu đi ngược quy định hiện hành về quyền tác giả. Với người mua lẻ để đọc, cái thiệt chủ yếu là về chất lượng và nội dung; tuy vậy không nên mua sách lậu để bán lại hay phân phối.
Sách lậu có bị thiếu nội dung không?
Có thể có. Bản in lại từ bản quét đôi khi sót trang, lặp trang hay đóng ngược trang. Bản dịch trôi nổi có khi bị bỏ bớt đoạn, bỏ chú thích để in mỏng hơn, và người đọc thường không nhận ra.
Vì sao sách lậu mau hỏng?
Sách lậu thường dán gáy bằng lớp keo mỏng không khâu chỉ, giấy rẻ dễ ố, mực in vội dễ mờ và màng bìa mỏng dễ bong. Sau vài tuần đọc, gáy có thể nứt và trang bị bung.
Không đủ tiền mua sách mới thì đọc thế nào cho hợp lý?
Bạn có thể mượn ở thư viện công cộng, mua sách cũ thật ở chợ sách cũ, đổi sách trong nhóm đọc hoặc chuyền tay với bạn bè. Mua ít cuốn mới nhưng chọn kỹ cũng giúp ngân sách vừa phải.
Mua sách thật thì tác giả và người dịch được gì?
Một phần giá bìa của sách thật tới tác giả hoặc bên giữ quyền, người dịch và người biên tập. Phần đó giúp người làm sách có lý do tiếp tục dịch và in những cuốn khó, những cuốn người đọc muốn có.