Về hưu là lúc đọc được những cuốn cả đời để dành vì quá dày, như Chiến tranh và hòa bình của Lev Tolstoy, và những cuốn cần đọc chậm từng câu như Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân, Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng, Hà Nội băm sáu phố phường của Thạch Lam, hay Truyện Kiều của Nguyễn Du đọc lại không để thi cử. Không còn hạn chót, không còn họp hành, người về hưu có thứ mà người trẻ thiếu nhất: sự thong thả để đọc một trang hai lần.
Tuy vậy, đọc sách sau tuổi sáu mươi cũng có những trở ngại thật: mắt kém, ngồi lâu mỏi lưng, sách cũ trong nhà chữ nhỏ và giấy ngả vàng, con cháu ở xa không ai cùng bàn chuyện sách. Bài này đi qua từng chuyện: nên đọc gì, đọc thế nào cho đỡ mỏi, đọc cùng bạn già ra sao, và cách sắp lại tủ sách cũ để những cuốn quý được đọc lại chứ không chỉ nằm trên kệ.
Những cuốn hợp với nhịp sống sau khi nghỉ hưu
Chiến tranh và hòa bình (Lev Tolstoy, Nga). Bộ tiểu thuyết nhiều tập theo chân mấy gia đình quý tộc Nga thời chiến tranh với Napoléon: Pierre Bezukhov, Andrei Bolkonsky, Natasha Rostova. Nhiều người cả đời mua về để trên kệ mà chưa đọc quá tập một. Về hưu, đọc mỗi ngày một chương, một năm là xong, và đó là một năm rất đẹp.
Vang bóng một thời (Nguyễn Tuân, Việt Nam). Những truyện ngắn về những thú chơi tao nhã đã mất: uống trà, thả thơ, chơi chữ đẹp. Câu văn Nguyễn Tuân cầu kỳ, phải đọc chậm, đọc thành tiếng mới thấy hết. Người trẻ thường thấy khó, người về hưu lại thấy vừa.
Thương nhớ mười hai (Vũ Bằng, Việt Nam). Mười hai tháng trong năm của đất Bắc, viết bằng nỗi nhớ của người ở xa: món ăn, mưa phùn, chợ Tết, tiếng rao. Mỗi tháng một chương, có thể đọc đúng theo tháng trong năm, tháng Giêng đọc chương tháng Giêng.
Hà Nội băm sáu phố phường (Thạch Lam, Việt Nam). Những bài tùy bút về quà Hà Nội: phở, cốm, bánh cuốn, quà rong. Mỏng, nhẹ, rất hợp đọc buổi sáng với ấm trà. Người không ở Hà Nội đọc cũng nhớ những món quà quê nhà mình.
Truyện Kiều (Nguyễn Du, Việt Nam). Nhiều người chỉ học vài đoạn ở trường để thi. Về hưu, đọc trọn từ đầu tới cuối, đọc thành tiếng theo nhịp lục bát, có người đọc cùng, là một trải nghiệm khác hẳn. Chọn bản có chú thích ở chân trang để không phải tra từ cổ.
Ông già và biển cả (Ernest Hemingway, Mỹ). Ông lão đánh cá Santiago một mình ra khơi, vật lộn mấy ngày với con cá lớn. Mỏng, đọc một buổi là xong. Người già đọc cuốn này thường thấy nó viết cho chính mình: về sự bền bỉ, về lòng tự trọng khi tuổi đã cao.
Mắt kém, mỏi lưng: đọc sao cho dễ chịu
Trở ngại lớn nhất khi đọc sau tuổi sáu mươi thường không phải hứng thú mà là cơ thể. Những điều nhiều người đã thử:
- Chọn bản in chữ to, giấy trắng ngà, mực đậm. Cùng một tác phẩm, bản in khác nhau có cỡ chữ rất khác nhau. Khi đi nhà sách hay thư viện công cộng, mang kính đọc theo và đọc thử một trang trước khi chọn.
- Sách cũ trong nhà giấy đã ố vàng, chữ mờ, thì để dành làm kỷ niệm, đọc bản in mới hơn. Mắt mỏi vì bản in xấu không đáng.
- Đọc ở chỗ sáng tự nhiên vào buổi sáng: ban công, bàn gần cửa sổ, ghế đá công viên. Buổi tối dùng đèn bàn chiếu từ phía sau vai, không dùng đèn trần.
- Ngồi ghế có tựa lưng, kê sách lên một giá đỡ hoặc một cái gối trên đùi, đừng cầm sách lâu bằng tay.
- Đọc từng khoảng hai mươi, ba mươi phút rồi đứng dậy đi lại, nhìn ra xa. Không cần đọc một mạch.
- Nếu mắt nhìn mờ, chảy nước mắt hoặc nhức đầu khi đọc, nên đi khám mắt. Đổi kính đúng độ thường làm việc đọc dễ hơn hẳn.
Không cần mua máy đọc, không cần kính lúp to chuyên dụng ngay từ đầu. Bản in chữ to và một chiếc đèn bàn tốt giải quyết được phần lớn chuyện.
Đọc Chiến tranh và hòa bình trong một năm: một lịch đọc thực tế
Đây là cuốn mà rất nhiều người về hưu muốn đọc mà sợ. Một lịch đọc nhiều người đã theo được:
- Tuần đầu: chỉ đọc vài chương mở đầu, buổi tiếp tân ở nhà một bà quý tộc. Đừng lo nếu chưa nhớ ai là ai, Tolstoy giới thiệu dần dần.
- Ngay từ tuần đầu, viết ra một tờ giấy tên các gia đình chính: nhà Rostov, nhà Bolkonsky, nhà Kuragin, và Pierre Bezukhov. Dưới mỗi họ ghi tên vài người. Kẹp tờ giấy làm thẻ đánh dấu.
- Mỗi ngày một chương, vào giờ cố định, ví dụ sau khi đi bộ buổi sáng về.
- Những chương về chiến trận dài, nhiều tên tướng, có thể đọc nhanh hơn. Những chương về gia đình và đời thường thì đọc chậm.
- Mỗi tháng, lật lại tờ giấy tên nhân vật, tự kể lại cho người nhà nghe chuyện đã tới đâu. Kể lại là cách nhớ tốt nhất.
- Có những đoạn Tolstoy bàn về lịch sử dài nhiều trang. Đọc lướt cũng được, không mất mạch truyện.
Đọc xong cuốn này ở tuổi bảy mươi, nhiều người nói đó là việc họ tự hào nhất trong năm. Không phải vì nó dày, mà vì nó cho họ sống cùng mấy chục con người trong một năm trời.
Đọc cùng bạn già, đọc cho cháu nghe
Đọc một mình dễ bỏ. Có người cùng đọc thì giữ được lâu hơn nhiều. Ở nhiều khu phố, các cụ đi tập buổi sáng ở công viên rồi ngồi lại ghế đá, mỗi tuần một buổi đọc to cho nhau nghe một chương Truyện Kiều hay một bài tùy bút. Không cần lập hội, không cần ai dẫn dắt. Một người đọc, cả nhóm nghe, rồi ai muốn nói thì nói, ai muốn kể chuyện ngày xưa thì kể.
Vợ chồng già đọc cho nhau nghe cũng là cách hay. Người mắt tốt hơn đọc, người kia nghe và pha trà. Thương nhớ mười hai đặc biệt hợp kiểu đọc này, vì mỗi chương là một tháng, đọc xong là có chuyện để nhớ lại: "Tháng Chạp năm ấy nhà mình cũng gói bánh chưng thế này, ông nhớ không?"
Một chi tiết người mê sách lâu năm hay để ý: khi đọc to, câu văn Nguyễn Tuân và Vũ Bằng hiện ra khác hẳn khi đọc thầm. Những câu dài, nhiều vế, đọc thầm thì rối, đọc to thì có nhịp như người kể chuyện. Các cụ từng quen đọc báo to cho cả nhà nghe ngày xưa thường đọc những trang này hay hơn người trẻ nhiều.
Đọc cho cháu nghe là một niềm vui khác. Ông bà có thời gian mà cha mẹ bận rộn không có. Chọn những cuốn ông bà từng đọc hồi trẻ và còn thích, như Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài hay truyện cổ tích Việt Nam. Trẻ con nhớ giọng ông bà gắn với một cuốn sách rất lâu, có khi cả đời.
Sắp lại tủ sách cũ để sách được đọc, không chỉ được giữ
Nhà người về hưu thường có một tủ sách đầy: sách thời đi học, sách thời đi làm, sách con cái để lại. Phần lớn đã nhiều năm không ai mở. Sắp lại tủ sách là việc rất hợp với những ngày đầu nghỉ hưu, vừa có việc làm, vừa gặp lại những cuốn đã quên.
Cách làm đơn giản: lấy từng ngăn xuống, lau bụi từng cuốn bằng khăn khô mềm, xem tình trạng. Cuốn nào muốn đọc lại thì để riêng một ngăn ở tầm mắt, gần chỗ ngồi đọc. Cuốn nào giá trị kỷ niệm mà giấy đã giòn thì bọc giấy trắng, để ngăn trên. Cuốn nào chắc không đọc nữa, con cháu cũng không cần, thì cân nhắc tặng thư viện xã, phường hoặc trường học gần nhà.
Kệ sách nên cách tường ngoài một chút để thông hơi, nhất là ở nhà ống miền Bắc mùa nồm, vì mép sách chạm tường là nơi mốc đầu tiên. Đừng xịt thuốc côn trùng lên sách. Thấy dấu mọt thì để riêng cuốn đó, lau sạch kệ, phơi sách nơi thoáng gió không nắng gắt. Mối nặng thì gọi đơn vị diệt mối, đừng tự làm.
Trong lúc sắp xếp, ghi vào một cuốn sổ tên những cuốn quý của nhà: ai mua, mua dịp nào, cuốn nào là của cha mẹ để lại. Con cháu sau này đọc cuốn sổ ấy sẽ biết cuốn nào nên giữ, cuốn nào có thể cho đi. Nhiều tủ sách gia đình bị bán cân cả lô chỉ vì không ai biết cuốn nào là quý.
Hay làm và nên làm khi người về hưu bắt đầu đọc lại
Nhiều người về hưu hăng hái đọc trong tháng đầu rồi bỏ. Phần lớn vì vài thói quen dễ sửa:
| Hay làm | Vì sao dễ bỏ | Nên làm |
|---|---|---|
| Mua một lúc cả chồng sách mới | Chồng sách nhìn như món nợ, đọc cuốn nào cũng thấy còn nhiều | Đọc xong một cuốn mới chọn cuốn tiếp theo |
| Bắt đầu bằng cuốn dày nhất | Sau hai tuần chưa qua được tập một, nản luôn | Mở đầu bằng cuốn mỏng như Ông già và biển cả |
| Đọc buổi tối sau thời sự, lúc đã buồn ngủ | Đọc vài trang là gật, hôm sau quên | Đọc buổi sáng, sau khi đi bộ, ở chỗ sáng |
| Đọc một mình, không kể cho ai | Không ai hỏi tới thì dễ bỏ ngang | Hẹn bạn già hoặc kể lại cho con cháu nghe |
| Cố đọc bản cũ chữ nhỏ vì tiếc | Mắt mỏi, tưởng mình không đọc được nữa | Giữ bản cũ làm kỷ niệm, đọc bản in chữ to |
Nhiều cụ còn mắc một điều nữa: nghĩ rằng đọc sách phải "có ích", nên chỉ đọc sách dưỡng sinh, sách về bệnh tuổi già. Những cuốn ấy có chỗ của nó, nhưng đọc toàn sách bệnh tật thì lòng dễ nặng thêm. Văn chương, tùy bút, hồi ký mới là thứ làm những buổi sáng về hưu dài ra một cách dễ chịu. Còn chuyện sức khỏe thì hỏi bác sĩ là chắc nhất.
Câu hỏi thường gặp
Người già mắt kém có nên cố đọc sách giấy không?
Nên, nếu chọn đúng bản in chữ to và đọc dưới ánh sáng tốt. Đọc từng khoảng ngắn, nghỉ mắt thường xuyên. Nếu đọc thấy mờ hoặc nhức đầu kéo dài, nên đi khám mắt để đổi kính đúng độ.
Về hưu rồi mới đọc Chiến tranh và hòa bình có quá sức không?
Không quá sức nếu đọc mỗi ngày một chương và chấp nhận đọc trong cả năm. Ghi tên các gia đình chính ra giấy kẹp trong sách để không lạc. Những đoạn bàn về lịch sử dài có thể đọc lướt.
Đọc Truyện Kiều khi về già có gì khác hồi đi học?
Hồi đi học thường chỉ học vài đoạn để làm bài, về già đọc trọn từ đầu tới cuối và không phải phân tích. Đọc thành tiếng theo nhịp lục bát, có người cùng nghe, sẽ thấy cái hay của câu thơ khác hẳn. Chọn bản có chú thích từ cổ ở chân trang.
Sách cũ trong nhà giấy đã vàng có nên đọc tiếp không?
Đọc được thì cứ đọc, nhưng nếu chữ mờ và giấy giòn thì nên giữ làm kỷ niệm và tìm bản in mới hơn để đọc. Lật trang sách giòn nhiều lần dễ làm rách. Cất cuốn cũ ở nơi khô thoáng, bọc giấy trắng.
Ông bà nên chọn sách gì để đọc cho cháu?
Những cuốn ông bà từng đọc hồi trẻ và còn thích là lựa chọn tốt nhất, vì ông bà đọc với cả cảm xúc của mình. Dế Mèn phiêu lưu ký và truyện cổ tích Việt Nam là hai lựa chọn quen thuộc. Đọc chậm, dừng lại cho cháu hỏi.
Có nên lập nhóm đọc sách cho người cao tuổi không?
Không cần lập hội có tên, chỉ cần vài người bạn cùng hẹn đọc to cho nhau nghe mỗi tuần một buổi. Đọc cùng nhau giúp giữ việc đọc đều đặn và có chuyện để nói. Chọn những tác phẩm ngắn, chia được theo chương hoặc theo bài.