Sách thiếu nhi in lậu dễ nhận nhất ở màu: tranh đậm và tối hơn bản thật, màu da ngả cam, nền trời ngả xám, mảng màu lốm đốm; kèm theo là mùi mực hắc, giấy mỏng hoặc giấy bóng rẻ, chữ nhỏ trong khung thoại nhoè, mép giấy xén vội còn sắc và gáy dán keo dễ bung. Với trẻ nhỏ hay cầm, lật, áp mặt vào sách, những điều này đáng để cha mẹ soi kỹ hơn so với sách của người lớn.
Sách tranh và truyện tranh là nhóm hay bị in lại vì bán chạy, nhiều tập, và người mua thường là cha mẹ bận rộn, ít thời gian lật xem. Phần dưới hướng dẫn cách soi theo từng loại sách cho con, những chi tiết hay gặp, và những điều không cần lo quá mức để khỏi biến việc mua sách thành việc căng thẳng.
Vì sao sách cho trẻ hay bị in lậu
Có ba lý do. Thứ nhất, sách cho trẻ bán theo bộ: truyện tranh nhiều tập, bộ sách tranh theo chủ đề, bộ sách kỹ năng cho bé. Một bộ in lại bán được nhiều cuốn một lúc. Thứ hai, người mua thường không phải người đọc: cha mẹ mua, con đọc, nên ít khi có ai ngồi đọc kỹ từng trang trước. Thứ ba, trẻ không biết so sánh; một cuốn tranh lệch màu thì với trẻ vẫn là tranh.
Chính vì trẻ không tự nhận ra, việc soi là của người lớn. Sách tranh là nơi màu sắc mang phần lớn nội dung, nên một bản in lại lệch màu không chỉ xấu mà còn làm mất cái người vẽ muốn kể. Một con gấu nâu thành gấu đen sì, một bầu trời chiều thành mảng xám, và cuốn sách mất đi cảm giác ấm mà tác giả dựng lên.
Lấy ví dụ "Hoàng tử bé" của Antoine de Saint-Exupéry, cuốn sách có tranh màu nước do chính tác giả vẽ. Tranh của cuốn này nhẹ, nhiều vệt màu nhạt, nhiều khoảng trắng. Ở bản in lại từ bản quét, các vệt màu nhạt ấy hay mất hẳn hoặc loang thành mảng, khoảng trắng ngả xám, nét viền mảnh bị đứt. Đặt cạnh bản in tử tế sẽ thấy rõ như hai cuốn khác nhau.
Soi theo từng loại sách cho con
Mỗi loại sách thiếu nhi lộ dấu hiệu ở một chỗ khác nhau. Bảng dưới gom những chỗ nên nhìn đầu tiên:
| Loại sách | Chỗ nên nhìn trước | Dấu hiệu bản in lại |
|---|---|---|
| Sách tranh khổ lớn | Trang tranh tràn hai mặt, vùng trời, vùng da người | Màu tối, lệch tông, vân lốm đốm, đường gáy giữa hai trang lệch hình |
| Truyện tranh nhiều tập | Chữ trong khung thoại, vùng đen lớn | Chữ nhoè, mảng đen bết, khung tranh lệch so với mép |
| Sách bìa cứng cho bé nhỏ | Góc sách, lớp phủ bề mặt | Góc bong lớp, giấy bồi tách, màu bạc nhanh |
| Sách tô màu, sách dán hình | Nét viền, hình dán | Nét viền nhoè dày, hình dán bóc không ra hoặc dính keo |
| Truyện chữ cho trẻ lớn | Trang chữ dày, minh hoạ đen trắng | Chữ nhoè, dấu dính, tranh chì bết đen |
Sách bìa cứng dày cho trẻ nhỏ ít bị in lậu hơn vì khó làm, nhưng không phải không có. Truyện tranh và sách tranh bìa mềm là hai nhóm bị in lại nhiều nhất.
Mùi, giấy và mép sách: những thứ trẻ chạm vào
Mùi. Sách mới nào cũng có mùi, nhưng mùi mực của sách in đúng quy trình nhẹ và bay đi sau vài ngày để mở. Sách lậu hay có mùi hắc, nồng, ngửi gần thấy khó chịu, để cả tuần vẫn còn. Với sách của trẻ nhỏ, mùi kéo dài là lý do đủ để đổi.
Giấy. Sách tranh thật thường in trên giấy dày, mặt giấy mịn, màu lên đều. Bản lậu hay dùng giấy mỏng hơn, hoặc giấy bóng rẻ phản sáng mạnh dưới đèn, trẻ đọc tối dưới đèn bàn rất chói mắt.
Mép xén. Sách xén vội có mép gợn, có tờ thò ra, góc sắc. Miết ngón tay dọc ba cạnh: nếu thấy gờ cứng hay góc nhọn, đó không phải là thứ nên đưa cho tay trẻ nhỏ lật.
Gáy. Trẻ hay mở sách thật rộng, có khi gập ngược bìa ra sau. Gáy dán keo mỏng sẽ bung sau vài ngày, trang rời ra rơi khắp nhà. Sách tranh thật khổ lớn thường khâu chỉ hoặc đóng ghim giữa, mở phẳng được.
Màu dây ra tay. Miết ngón tay lên một mảng màu đậm rồi nhìn đầu ngón. Màu bám ra tay là in vội, mực chưa khô kỹ. Trẻ nhỏ hay đưa tay lên miệng, nên đây là điều nên để ý.
Hỏi gì khi mua, nhất là mua cả bộ
Khi mua ở nhà sách, xin một cuốn đã mở để xem tranh và giấy. Hỏi thêm "Bộ này còn đủ tập không chị, có tập nào in đợt khác không?", vì truyện tranh nhiều tập đôi khi trộn đợt in, màu lệch nhau giữa các tập dù đều là sách thật. Biết trước để không nghi oan.
Khi mua trên mạng, đặc biệt là bộ truyện tranh trọn bộ giá rẻ, xin người bán chụp một trang tranh tràn hai mặt và trang cuối của một tập bất kỳ: "Shop chụp giúp em một trang tranh màu với trang cuối tập một được không?". Người có sách thật chụp được ngay. Với bộ mấy chục tập mà giá thấp bất thường, câu trả lời vòng vo là đủ để bạn dừng lại.
Ở hội chợ sách thiếu nhi hay sạp gần cổng trường, sách thường bọc màng co và bày theo chồng. Hỏi "Cho em mở một cuốn xem màu được không?" là chuyện bình thường. Nếu không được mở, ít nhất nhìn kỹ bìa dưới ánh sáng ngoài trời và so với ảnh bìa bạn nhớ.
Truyện tranh nhiều tập: soi chữ trong khung thoại
Truyện tranh là nhóm sách thiếu nhi bị in lại nhiều nhất, và chỗ lộ rõ nhất là chữ trong khung thoại. Chữ ở đây nhỏ, thường in đè lên nền tranh, nên khi bị quét lại rồi in lần nữa, nét chữ dày lên, dấu tiếng Việt dính nhau, có khi không đọc được. Trẻ đang tuổi tiểu học đọc truyện tranh chủ yếu qua khung thoại, nên chữ nhoè làm việc đọc mệt hơn hẳn.
Chỗ thứ hai là các mảng đen lớn: đêm tối, tóc nhân vật, bóng đổ. Bản thật vẫn còn những đường nét mảnh trong vùng đen; bản lậu bết thành mảng phẳng, mất chi tiết. Chỗ thứ ba là khung tranh: ở bản in lại, cả trang tranh hay bị lệch so với mép giấy, khung ở mép ngoài bị xén mất một phần.
Với bộ dài, một mẹo nhỏ là xếp vài tập cạnh nhau, gáy hướng ra ngoài. Gáy của bộ truyện thật thường được thiết kế nối thành một hình khi xếp liền, màu khớp nhau. Bản lậu in từng tập từ nhiều nguồn quét, màu gáy lệch, hình nối không khớp. Nhìn một hàng gáy trên kệ là đủ để nghi ngờ.
Truyện chữ kinh điển cho trẻ lớn: bản đủ và bản bị gọt
Khi con bắt đầu đọc truyện chữ, những cuốn kinh điển cho thiếu nhi thường được in lại nhiều nhất. "Dế Mèn phiêu lưu ký" của Tô Hoài là ví dụ quen thuộc: câu chuyện chàng dế kiêu căng, trò đùa dại dột dẫn tới cái chết của Dế Choắt, rồi chuyến đi xa để trưởng thành. Cuốn này có rất nhiều bản in, có bản đầy đủ, có bản có tranh minh hoạ, có bản rút gọn cho trẻ nhỏ.
Bản rút gọn hợp pháp ghi rõ là rút gọn hoặc trích đoạn. Cái nên tránh là bản in lại không rõ nguồn, cắt bớt các chương sau mà không ghi, khiến trẻ nghĩ câu chuyện kết thúc ở chỗ Dế Choắt. Lật mục lục xem số chương, xem trang cuối có trang thông tin xuất bản không, là cách nhanh nhất để biết.
Với truyện chữ có minh hoạ đen trắng, nhìn tranh chì hoặc tranh khắc: bản thật còn rõ nét mảnh, bản lậu bết thành mảng xám. Chữ của truyện chữ thiếu nhi thường to hơn sách người lớn, nên nếu chữ to mà vẫn nhoè thì dấu hiệu càng rõ. Chọn được một bản in rõ, đủ chương cho con là món quà đọc lại được nhiều năm, có khi tới lượt em út vẫn còn dùng.
Những điều không cần lo quá mức
Không phải sách rẻ nào cũng là sách lậu. Nhiều cuốn sách tranh mỏng, in trên giấy thường, giá thấp là sách thật làm ra để vừa túi tiền nhiều gia đình. Cái cần soi là chất lượng in, không phải giá.
Không cần vứt ngay cuốn đã đọc lâu. Nếu con đã đọc một cuốn lậu nhiều tháng, không mùi, không bung, thì không cần hoảng. Lần sau mua bản thật, cuốn cũ có thể giữ hoặc đánh dấu để không cho mượn tiếp.
Không cần mua sách đắt nhất mới yên tâm. Sách bìa cứng cao cấp đẹp, nhưng trẻ lớn lên nhanh, sách tranh bìa mềm in tử tế là đủ cho phần lớn nhu cầu.
Không cần soi từng trang mọi cuốn. Soi kỹ một cuốn trong bộ là đủ để biết cả bộ cùng nguồn. Nếu cuốn đầu ổn, các tập khác chỉ cần lật nhanh xem có thiếu trang không.
Tự kiểm sau vài tuần con đọc
Sách của trẻ được dùng mạnh tay hơn sách người lớn, nên vài tuần là đủ để biết chất lượng thật. Sau chừng một tháng, lấy lại những cuốn con hay đọc nhất: gáy còn chắc không, có trang nào rời ra không, màu ở góc dưới các trang, chỗ tay con hay cầm, có bị mờ không, mùi đã hết chưa.
Nếu sách vẫn chắc, màu còn tươi, không mùi, thì nguồn mua ấy đáng tin, có thể ghi lại cho lần sau. Nếu sách bung gáy, phai màu nhanh, mùi vẫn còn, thì dù có là sách thật in kém hay bản lậu, lần sau cũng nên đổi chỗ mua.
Cách tự kiểm cuối cùng là để ý con. Trẻ thường quay lại với những cuốn tranh rõ, màu đẹp, cầm êm tay, và bỏ qua những cuốn tranh tối, giấy cứng, mùi lạ. Con không nói ra, nhưng cuốn nào hay bị lôi ra khỏi kệ là câu trả lời rõ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nhận biết sách tranh cho bé là sách lậu?
Nhìn màu tranh dưới ánh sáng ban ngày: bản in lại thường tối hơn, lệch tông, mảng màu lốm đốm. Ngửi mùi, miết mép giấy và mở rộng gáy. Nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên đổi sang bản khác.
Sách cho bé có mùi hắc có sao không?
Mùi mực nhẹ ở sách mới là bình thường và sẽ bay đi sau vài ngày để mở. Mùi hắc nồng kéo dài cả tuần thường gặp ở sách in vội, mực rẻ. Với sách cho trẻ nhỏ, nên đổi sang cuốn khác.
Truyện tranh trọn bộ giá rẻ trên mạng có nên mua không?
Nên cẩn trọng vì truyện tranh nhiều tập là nhóm hay bị in lại. Hãy xin người bán chụp một trang tranh màu và trang cuối của một tập, hoặc đặt thử một tập trước khi mua cả bộ.
Màu tranh khác nhau giữa các tập truyện có phải là sách lậu không?
Không nhất thiết. Bộ truyện nhiều tập đôi khi trộn các đợt in khác nhau nên màu lệch nhẹ giữa các tập dù đều là sách thật. Hãy xem thêm chữ, giấy và gáy trước khi kết luận.
Con đã đọc một cuốn sách lậu thì có cần vứt ngay không?
Không cần hoảng nếu sách không còn mùi, không bung gáy. Bạn có thể giữ lại và đánh dấu để không cho mượn tiếp, lần sau chọn mua bản thật ở nơi đáng tin.
Sách bìa cứng cho trẻ nhỏ có bị in lậu không?
Có nhưng ít hơn sách bìa mềm vì khó làm và tốn vật liệu. Dấu hiệu thường thấy là góc sách bong lớp, giấy bồi tách ra và màu bạc nhanh sau ít tuần sử dụng.