Sách thiếu nhi kinh điển thế giới không cùng một tuổi đọc: truyện Andersen và Grimm hợp từ năm sáu tuổi khi đọc cùng cha mẹ, Pinocchio và Alice ở xứ sở thần tiên hợp quãng bảy chín tuổi, Không gia đình và Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer hợp quãng chín mười hai tuổi, còn Hoàng tử bé đọc được hai lần, một lần lúc nhỏ như truyện phiêu lưu, một lần lúc lớn như cuốn sách về tình bạn và sự mất mát. Chọn theo độ dài, độ nặng của cảnh buồn và độ trừu tượng, chứ không theo danh tiếng của cuốn sách.
Nhiều cha mẹ mua cả một kệ sách kinh điển khi con mới vào lớp một, rồi ngạc nhiên vì con không đọc nổi trang thứ mười. Không phải con không thích đọc; chỉ là cuốn sách đến sớm hai ba năm. Bài này xếp những cuốn quen thuộc nhất theo tuổi, nói vì sao, và chỉ ra cuốn nào nên giữ lại để con đọc lần nữa khi lớn.
Xếp theo tuổi: một bảng để đặt sách lên kệ
Tuổi trong bảng là tuổi con tự đọc được hoặc nghe đọc mà hiểu và thích. Trẻ đọc nhiều có thể đến sớm hơn, trẻ mới làm quen với sách dài có thể đến muộn hơn; cả hai đều bình thường.
| Tác phẩm | Tác giả, nước | Tuổi hợp | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Truyện cổ Andersen | Hans Christian Andersen, Đan Mạch | Từ năm sáu tuổi, đọc cùng cha mẹ | Truyện ngắn, nhiều hình ảnh đẹp; vài truyện buồn nên chọn lúc kể |
| Truyện cổ Grimm | Anh em Grimm, Đức | Từ sáu tuổi | Cốt truyện rõ, có phép lạ, có cảnh dữ cần đọc trước |
| Pinocchio | Carlo Collodi, Ý | Bảy tám tuổi | Chú bé gỗ nói dối thì mũi dài ra; nhiều chương ngắn, mỗi chương một rắc rối |
| Alice ở xứ sở thần tiên | Lewis Carroll, Anh | Tám chín tuổi trở lên | Chơi chữ, logic ngược đời; trẻ quá nhỏ thấy rối |
| Pippi Tất Dài | Astrid Lindgren, Thụy Điển | Bảy chín tuổi | Cô bé mạnh nhất thế giới sống một mình, nghịch ngợm, rất vui |
| Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer | Mark Twain, Mỹ | Mười đến mười hai tuổi | Phiêu lưu ven sông, trò nghịch tuổi học trò, có đoạn hồi hộp |
| Không gia đình | Hector Malot, Pháp | Chín đến mười hai tuổi | Hành trình dài của cậu bé Rémi; có mất mát, cần đủ lớn để đi hết |
| Hoàng tử bé | Antoine de Saint-Exupéry, Pháp | Tám tuổi đọc lần đầu, đọc lại lúc lớn | Ngắn nhưng nhiều tầng nghĩa; mỗi tuổi đọc ra một điều |
Bảng này không có ý con phải đọc đúng tuổi. Nếu con chín tuổi đã cầm Không gia đình đọc say mê, cứ để con đọc. Nếu con mười một tuổi vẫn chưa muốn mở Tom Sawyer, đặt nó ở kệ, một ngày nào đó con sẽ tự lấy.
Andersen và Grimm: bắt đầu từ truyện nào
Truyện cổ Andersen và truyện cổ Grimm thường được đặt cạnh nhau, nhưng giọng rất khác. Andersen là nhà văn Đan Mạch tự viết truyện của mình, nhiều truyện buồn và giàu hình ảnh: Vịt con xấu xí, Cô bé bán diêm, Nàng tiên cá, Bộ quần áo mới của hoàng đế, Bầy chim thiên nga. Anh em Grimm thì sưu tầm truyện dân gian Đức, cốt truyện gọn, có phép lạ, có phù thuỷ, có cảnh dữ: Cô bé quàng khăn đỏ, Hansel và Gretel, Bạch Tuyết, Nàng công chúa ngủ trong rừng.
Với trẻ năm sáu tuổi, nên bắt đầu bằng những truyện nhẹ và có kết vui: Vịt con xấu xí, Bộ quần áo mới của hoàng đế ở phía Andersen, Cô bé quàng khăn đỏ ở phía Grimm. Bộ quần áo mới của hoàng đế đặc biệt hợp vì trẻ thích đoạn cậu bé nói to điều cả đám đông không dám nói. Những truyện có kết buồn như Cô bé bán diêm, Nàng tiên cá thì để dành tới bảy tám tuổi, và đọc vào lúc cả nhà có thời gian ngồi lại với nhau.
Một điều người mê sách hay để ý: các bản truyện Grimm cho trẻ thường đã được làm mềm so với truyện gốc, còn bản Andersen thì ít bị sửa hơn vì cái buồn là một phần của văn ông. Đọc trước một lần là cách chắc nhất để biết bản trên tay kể tới đâu.
Hoàng tử bé: vì sao nên đọc hai lần
Hoàng tử bé của nhà văn Pháp Antoine de Saint-Exupéry là cuốn mỏng, có tranh màu nước do chính tác giả vẽ. Một phi công rơi máy bay giữa sa mạc gặp một cậu bé đến từ một tiểu tinh cầu nhỏ xíu, nơi cậu chăm một bông hồng. Cậu kể chuyện mình đi qua các hành tinh, gặp ông vua, người thắp đèn, nhà địa lý, rồi xuống Trái Đất gặp con cáo. Trẻ tám chín tuổi đọc nó như truyện phiêu lưu qua các hành tinh lạ, và thích nhất hình con trăn nuốt voi mà người lớn tưởng là cái mũ.
Lần thứ hai, khi con mười bốn mười lăm tuổi hoặc lớn hơn, cuốn sách khác hẳn. Chuyện con cáo và bông hồng trở thành chuyện về tình bạn, về điều gì làm một thứ trở nên riêng của mình. Nhiều người lớn đọc lại ở tuổi ba mươi và thấy mình trong những người lớn kỳ quặc trên các hành tinh. Vì thế nên giữ cuốn này trong tủ dù con đã đọc xong, đừng cho đi.
Đoạn cuối có nỗi buồn, không ồn ào nhưng thật. Trẻ nhạy cảm có thể hỏi nhiều sau khi đọc. Bạn không cần giải thích hết; hỏi lại con nghĩ gì là đủ, rồi để cuốn sách tự làm việc của nó.
Không gia đình và Tom Sawyer: hai cuộc phiêu lưu cho tuổi chín đến mười hai
Không gia đình là một hành trình dài. Cậu bé Rémi bị bán cho cụ Vitalis, một người hát rong đi khắp nước Pháp cùng chó Capi và con khỉ nhỏ. Cậu học chữ, học nhạc, học làm người trên đường đi, gặp bạn mới là Mattia. Cuốn sách dày và có những đoạn mất mát nặng; con cần đủ lớn để đi qua chúng mà không bỏ dở.
Chia nhỏ để đọc cho trọn. Không gia đình chia nhiều chương, mỗi chương là một chặng đường. Bạn có thể cùng con ghi tên các chặng vào một tờ giấy kẹp sách, mỗi tối đọc một hai chương. Đánh dấu nhân vật mới xuất hiện để con không lạc.
Tom Sawyer vui và nghịch. Tom sống với dì Polly ở một thị trấn ven sông Mississippi, trốn học, bày trò, có bạn thân là Huckleberry Finn. Đoạn Tom lừa bạn bè quét vôi hàng rào giúp mình là đoạn trẻ nhớ mãi. Có vài đoạn hồi hộp ở nghĩa địa và trong hang, hợp với trẻ mười tuổi trở lên.
Đọc xong nên đọc tiếp gì. Sau Không gia đình, con thường tìm những hành trình khác, như Robinson Crusoe hay các tiểu thuyết phiêu lưu của Jules Verne. Sau Tom Sawyer, đến tuổi lớn hơn con có thể đọc Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn, cuốn cùng tác giả, nặng hơn và sâu hơn.
Pinocchio và Alice: hai cuốn dễ đến quá sớm
Nhiều trẻ biết Pinocchio qua phim hoạt hình, nên cha mẹ nghĩ cuốn sách cũng hợp với trẻ năm tuổi. Bản gốc của Carlo Collodi dài hơn và dữ hơn phim: chú bé gỗ gặp cáo và mèo lừa đảo, bị treo lên cây, bị biến thành con lừa, bị cá mập khổng lồ nuốt. Với trẻ bảy tám tuổi, những rắc rối dồn dập đó lại rất cuốn, vì mỗi chương Pinocchio lại hứa sẽ ngoan rồi lại mắc lỗi. Trẻ nhỏ hơn có thể sợ.
Alice ở xứ sở thần tiên của Lewis Carroll có thỏ trắng đeo đồng hồ, con mèo cười biến mất chỉ còn nụ cười, tiệc trà điên rồ, nữ hoàng cơ hét chém đầu. Cái hay của sách nằm ở chơi chữ và logic ngược đời, thứ mà trẻ năm sáu tuổi chưa bắt được, nên con chỉ thấy lộn xộn. Từ tám chín tuổi, con bắt đầu cười ở những câu đối đáp vô lý, và đó là lúc cuốn sách mở ra.
Với cả hai cuốn, bản tóm lược ngắn có tranh có thể đọc sớm hơn, nhưng nên nói với con rằng đó là bản kể lại, sách thật còn dài và lạ hơn nhiều. Để dành sự ngạc nhiên đó cho lúc con tự đọc bản đầy đủ.
Chọn bản nào trong nhiều bản ở nhà sách
Sách kinh điển thiếu nhi có rất nhiều bản: bản đầy đủ, bản rút gọn, bản tranh, bản song ngữ. Mấy điều dưới đây giúp chọn đúng bản cho đúng lúc:
- Lật trang đầu hoặc trang cuối xem có ghi là bản rút gọn, kể lại, hay bản dịch đầy đủ. Hai loại này khác nhau rất xa về độ dài và chi tiết.
- Với trẻ dưới tám tuổi, bản tranh kể lại là cầu nối hợp lý; với trẻ lớn hơn, nên cho đọc bản đầy đủ để con gặp đúng giọng văn của tác giả.
- Đọc thử một trang của lời dịch. Câu tự nhiên, tên riêng nhất quán là dấu hiệu bản dịch được làm cẩn thận.
- Với Hoàng tử bé, nên chọn bản giữ tranh màu nước của tác giả; tranh là một phần của cuốn sách, không phải trang trí.
- Sách dày như Không gia đình nên chọn bản có gáy chắc, giấy không quá mỏng, vì con sẽ mở đi mở lại trong nhiều tuần.
- Tránh mua những bản gom mười cuốn kinh điển vào một tập dày, chữ nhỏ; trẻ nhìn đã ngợp.
Một cách hay của người mê sách: mua bản rút gọn cho tuổi nhỏ, giữ lại, rồi mua thêm bản đầy đủ khi con lớn. Hai bản đặt cạnh nhau trên kệ là một câu chuyện về việc con lớn lên cùng một cuốn sách.
Câu hỏi để con tự nghĩ khi đọc
Đọc kinh điển với trẻ không cần câu hỏi kiểm tra. Một câu hỏi mở sau mỗi vài chương giúp con dừng lại nghĩ, và cho bạn biết con đang cảm thấy gì về câu chuyện:
- Với Hoàng tử bé: "Nếu con có một hành tinh nhỏ, con sẽ chăm cái gì trên đó?"
- Với Pinocchio: "Lần nào Pinocchio hứa mà không giữ được, vì sao vậy con?"
- Với Không gia đình: "Rémi học được gì từ cụ Vitalis mà không phải học ở trường?"
- Với Tom Sawyer: "Trò quét hàng rào của Tom khôn hay là ăn gian?"
- Với Alice: "Câu nào trong tiệc trà làm con thấy buồn cười nhất, vì sao nó vô lý?"
- Với truyện Andersen: "Nếu con viết lại đoạn cuối, con sẽ cho nó kết thế nào?"
Không có câu trả lời đúng sai. Con trả lời một câu là đủ, đừng hỏi tiếp như phỏng vấn. Có khi con không trả lời ngay mà hai ngày sau mới nói, giữa bữa cơm, và đó thường là câu trả lời hay nhất.
Câu hỏi thường gặp
Hoàng tử bé hợp với trẻ mấy tuổi?
Trẻ khoảng tám tuổi có thể đọc Hoàng tử bé như truyện phiêu lưu qua các hành tinh, nhất là bản giữ tranh của tác giả. Nhưng cuốn sách có nhiều tầng nghĩa, nên rất đáng đọc lại khi con mười bốn mười lăm tuổi. Giữ cuốn này trong tủ, đừng cho đi sau lần đọc đầu.
Không gia đình có hợp với học sinh lớp 3 không?
Với nhiều trẻ lớp ba thì hơi sớm, vì sách dày và có những đoạn mất mát nặng. Quãng chín đến mười hai tuổi hợp hơn. Nếu con lớp ba đã thích sách dày, có thể đọc cùng con, mỗi tối một hai chương, và nói chuyện về những đoạn buồn.
Có nên cho trẻ đọc bản rút gọn của sách kinh điển không?
Bản rút gọn có tranh là cầu nối tốt cho trẻ dưới tám tuổi, giúp con biết nhân vật và cốt truyện. Khi con lớn hơn nên đọc bản đầy đủ để gặp đúng giọng văn tác giả. Nói với con rằng bản rút gọn chỉ là bản kể lại.
Alice ở xứ sở thần tiên có khó đọc với trẻ không?
Với trẻ dưới tám tuổi thì khá rối, vì cái hay nằm ở chơi chữ và logic ngược đời. Từ tám chín tuổi trở lên, trẻ bắt đầu cười ở những câu đối đáp vô lý. Đọc to cùng con giúp con bắt được nhịp của các đoạn đối thoại.
Đọc xong Không gia đình thì nên đọc tiếp cuốn nào?
Trẻ thích hành trình của Rémi thường hợp với Robinson Crusoe của Daniel Defoe hoặc các tiểu thuyết phiêu lưu của Jules Verne. Những cuốn này cùng có một người đi xa, tự xoay xở và lớn lên qua chặng đường. Chọn theo điều con thích nhất trong Không gia đình.
Truyện cổ Andersen có truyện nào buồn quá với trẻ nhỏ không?
Có, ví dụ Cô bé bán diêm hay Nàng tiên cá bản gốc có kết buồn. Cha mẹ nên đọc trước và chọn lúc kể, với trẻ năm sáu tuổi có thể bắt đầu bằng Vịt con xấu xí hay Bộ quần áo mới của hoàng đế. Truyện buồn để dành cho khi con đủ lớn để nói chuyện về nó.