Văn học Nga nên đọc theo lộ trình từ ngắn tới dài: bắt đầu bằng truyện ngắn của Chekhov và Gogol, qua truyện vừa của Pushkin và Turgenev, rồi mới tới tiểu thuyết lớn của Dostoevsky và Tolstoy, cuối cùng là Sông Đông êm đềm của Sholokhov nếu còn sức. Đi như vậy, bạn quen dần với tên gọi kiểu Nga, với giọng văn hay dằn vặt và những mùa đông dài trong sách, trước khi phải ôm những bộ dày nhất.
Với nhiều thế hệ người Việt, văn học Nga là một phần tuổi trẻ: những cuốn sách bìa mềm giấy ngả vàng trên kệ của cha mẹ, chú bác. Bài này dành cho người muốn đọc lại hoặc đọc lần đầu một cách có thứ tự, biết cuốn nào kể chuyện gì, vì sao đáng đọc, và cách không lạc giữa những cái tên dài.
Vì sao văn Nga thế kỷ mười chín đáng dành thời gian
Đọc văn Nga cũng là đọc một kiểu mùa đông mà người Việt không có. Tuyết phủ kín đường, đêm dài, người ta ngồi quanh bếp lò, uống trà từ ấm samovar, kể chuyện tới khuya. Những khung cảnh ấy giải thích vì sao nhân vật Nga có nhiều thời gian để nghĩ và để nói đến vậy, và vì sao những cuộc trò chuyện trong sách thường dài tới mức người đọc mới phải ngạc nhiên
Văn Nga thế kỷ ấy có một đặc điểm khó tìm ở nơi khác: nhân vật không chỉ sống, họ còn hỏi mình sống để làm gì, và hỏi thật to. Một viên chức nhỏ, một cô gái tỉnh lẻ, một sinh viên nghèo đều có thể ngồi cả đêm tranh luận về lương tâm, về tự do, về việc làm người tử tế trong một xã hội bất công. Đọc họ, bạn được nghe những câu hỏi mà đời thường ta hay nuốt vào trong.
Thứ hai là sự thương người. Từ chiếc áo khoác của một viên chức nghèo trong truyện Gogol tới những người nông dân trong truyện Turgenev, văn Nga luôn để ý tới người bé nhỏ. Không phải thương hại từ trên xuống, mà nhìn họ bằng đôi mắt ngang hàng.
Thứ ba, rất thực tế: văn Nga đã được dịch sang tiếng Việt nhiều và từ lâu, nên dễ tìm cả ở nhà sách lẫn chợ sách cũ, nhiều cuốn có vài bản dịch để chọn. Một tủ sách gia đình Việt có vài cuốn Nga cũ là chuyện rất thường.
Chặng một: truyện ngắn và truyện vừa, đọc trong một buổi
Đây là cửa vào nhẹ nhất. Đọc vài truyện, nếu thấy hợp giọng thì đi tiếp:
- Truyện ngắn của Anton Chekhov. Những truyện như Người đàn bà có con chó nhỏ, Phòng số sáu, Anh béo và anh gầy, Con kỳ nhông. Ngắn, hóm, buồn lặng, kết lửng; mỗi truyện là một lát cắt đời người. Chekhov cũng là cửa vào hợp nhất cho người bận.
- Chiếc áo khoác của Nikolai Gogol. Một viên chức nghèo dành dụm mãi để may một chiếc áo khoác mới cho mùa đông. Truyện ngắn, vừa buồn cười vừa xót, được nhiều nhà văn Nga đời sau nhắc tới như một điểm xuất phát.
- Con gái viên đại úy của Alexander Pushkin. Một sĩ quan trẻ được gửi tới đồn biên ải, gặp tình yêu và bị cuốn vào một cuộc nổi loạn. Truyện vừa, nhịp nhanh như truyện phiêu lưu.
- Những đêm trắng của Fyodor Dostoevsky. Một chàng trai mơ mộng gặp một cô gái trong những đêm sáng mùa hè ở Saint Petersburg. Nhẹ nhàng, là cách thử giọng Dostoevsky trước khi vào các cuốn nặng.
Đọc chặng này xong, bạn đã quen với kiểu tên gọi và những khung cảnh lạnh của nước Nga. Nếu thấy Chekhov hợp, có thể tìm đọc thêm kịch của ông như Vườn anh đào hay Ba chị em, những vở đọc như truyện.
Tên gọi kiểu Nga: đọc một lần là hết sợ
Cái làm người đọc ngợp nhất ở văn Nga là một người có nhiều cách gọi. Hiểu quy tắc thì hết rối:
| Cách gọi | Ví dụ | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Tên riêng + tên cha | Rodion Romanovich | Gọi lịch sự, kính trọng; tên cha thêm đuôi -ovich (nam) hoặc -ovna (nữ) |
| Họ | Raskolnikov | Người kể chuyện hay dùng, hoặc người lạ gọi nhau |
| Tên thân mật | Rodya | Người nhà, bạn thân gọi; một tên riêng có thể có vài tên thân mật |
| Họ của phụ nữ | Karenina (vợ của Karenin) | Họ của phụ nữ thường thêm đuôi -a |
| Tước hiệu | công tước, bá tước | Giới quý tộc trong Tolstoy hay được gọi kèm tước |
Mẹo của người đọc lâu năm: làm một tờ bảng tên kẹp sách, mỗi nhân vật một dòng, ghi đủ các cách gọi trên cùng dòng đó. Sau năm mươi trang, bạn sẽ nhận ra ai đang nói chỉ qua cách họ được gọi, và còn đoán được hai người đang thân hay đang giận nhau.
Chặng hai và ba: tiểu thuyết, từ vừa tới dày
Khi đã quen giọng, đi tiếp theo thứ tự độ dày và độ phức tạp tăng dần:
- Cha và con của Ivan Turgenev. Chàng sinh viên Bazarov về quê cùng bạn, mang theo tư tưởng phủ nhận mọi thứ, va chạm với thế hệ cha chú. Mỏng, rõ, là cuốn tiểu thuyết Nga dễ vào nhất.
- Những linh hồn chết của Nikolai Gogol. Chichikov đi khắp các điền trang mua lại danh nghĩa những nông nô đã chết nhưng còn trên sổ sách. Hài, châm biếm, một bức tranh chân dung các địa chủ Nga.
- Tội ác và hình phạt của Fyodor Dostoevsky. Raskolnikov và cuộc giằng co sau một tội ác. Cửa vào tiểu thuyết lớn của Dostoevsky.
- Anna Karenina của Lev Tolstoy. Một người phụ nữ quý tộc bước ra khỏi cuộc hôn nhân của mình, song song với câu chuyện của Levin ở nông thôn. Gọn hơn Chiến tranh và hòa bình, nhưng đầy đủ tầm vóc Tolstoy.
- Anh em nhà Karamazov của Dostoevsky. Ba anh em, một người cha, một vụ án và những cuộc tranh luận dài. Khó nhất trong chặng này, để sau cùng.
- Chiến tranh và hòa bình của Tolstoy. Sử thi về các gia đình quý tộc Nga thời chiến tranh với Napoléon. Bộ dày nhất, đọc trong một mùa.
Không cần đọc hết danh sách. Nhiều người dừng ở Turgenev và Chekhov mà vẫn có một mối quan hệ lâu dài với văn Nga. Có người thì chỉ đọc đi đọc lại Anna Karenina suốt đời.
Sang thế kỷ hai mươi: Sông Đông êm đềm và những cuốn khác
Ai đã đi hết những cuốn lớn của thế kỷ mười chín có thể bước tiếp sang Sông Đông êm đềm của Mikhail Sholokhov. Đây là bộ sử thi về những người Cô-dắc vùng sông Đông, xoay quanh Grigori Melekhov, một chàng trai bị cuốn qua nhiều cuộc chiến và bị giằng co giữa những phe phái, giữa hai người phụ nữ. Sách dày, nhiều cảnh làng quê, mùa màng, đánh cá trên sông, xen với những trận đánh khốc liệt.
Điều đáng quý ở Sông Đông êm đềm là cái nhìn từ làng quê: chiến tranh không được kể từ phòng chỉ huy mà từ nhà một gia đình Cô-dắc, nơi cha mẹ già chờ con, người vợ chờ chồng, ruộng bỏ hoang vì đàn ông đi hết. Người đọc Việt Nam hay thấy những cảnh ấy gần với những gì gia đình mình từng trải.
Cùng thế kỷ ấy còn có Người mẹ của Maxim Gorky và Bác sĩ Zhivago của Boris Pasternak. Đây là những cuốn gắn chặt với lịch sử nước Nga đầu thế kỷ hai mươi; nên đọc như văn chương, tìm hiểu bối cảnh qua sách lịch sử phổ thông nếu cần, và để ý tới số phận con người hơn là tranh luận về phe phái.
Mua và giữ sách Nga cũ: vài điều dân mê sách hay để ý
Phần lớn người đọc văn Nga ở Việt Nam gặp nó qua sách cũ: những cuốn bìa mềm, giấy mỏng ngả màu nâu nhạt, chữ in hơi nhoè, có khi là bản của cha mẹ mang từ thời đi học. Những cuốn này đọc vẫn tốt, chỉ cần để ý vài điều. Lật nhẹ vài trang ở giữa xem giấy có giòn không; giấy giòn thì gấp góc là gãy, nên đọc bằng dấu trang rời. Nhìn gáy xem keo còn giữ hay đã bong, gáy bong thì đọc trên đùi, đừng mở phẳng.
Một bộ tiểu thuyết nhiều tập ở chợ sách cũ hay bị lạc tập. Trước khi mua, đếm tập và lật trang cuối mỗi tập xem ghi tập mấy. Với Chiến tranh và hòa bình hay Sông Đông êm đềm, thiếu một tập giữa là coi như phải đi tìm cả năm.
Những bản dịch cũ đôi khi phiên tên nhân vật theo cách khác bây giờ, ví dụ viết tên theo lối phiên âm cũ. Đừng ngại, ghi cả hai cách viết vào tờ bảng tên là xong. Ngược lại, nếu thấy một bản dịch cũ đọc trôi hơn bản mới, cứ đọc bản cũ; nhiều người mê sách vẫn giữ bản cũ chính vì giọng dịch của nó.
Những sai hay gặp và câu hỏi mang theo
Người mới đọc văn Nga thường vấp vào vài chỗ giống nhau:
- Bắt đầu bằng cuốn dày nhất. Đây là lý do số một khiến người ta nghĩ mình không hợp văn Nga. Bắt đầu bằng Chekhov hoặc Turgenev.
- Đọc quá thưa. Tiểu thuyết Nga có nhiều nhân vật, đọc mỗi tuần một lần sẽ quên ai là ai. Đọc ít nhưng đều mỗi ngày.
- Bỏ qua các cuộc tranh luận. Những đoạn nhân vật cãi nhau về đời sống là trái tim của văn Nga, không phải phần thừa. Đọc chậm lại ở đó.
- Đọc khi đang rất buồn. Nhiều cuốn nặng nề, nhất là Dostoevsky. Lúc tinh thần đang không vững, chọn Chekhov hoặc Pushkin thay vì những cuốn dằn vặt.
- Câu hỏi để tự hỏi khi đọc bất kỳ cuốn Nga nào: nhân vật này đang tìm điều gì, và điều đó có giống điều mình đang tìm không?
- Câu hỏi thứ hai: vì sao nhà văn chọn kể chuyện này vào mùa đông, hay vào một đêm sáng mùa hè?
Văn Nga thưởng cho người kiên nhẫn. Cuốn đầu tiên có thể chậm, nhưng tới cuốn thứ ba bạn sẽ thấy mình đọc nhanh hơn hẳn, vì đã có sẵn tờ bảng tên và quen với nhịp thở của những trang văn ấy.
Câu hỏi thường gặp
Người mới đọc văn học Nga nên bắt đầu từ cuốn nào?
Nên bắt đầu bằng truyện ngắn của Chekhov hoặc tiểu thuyết mỏng Cha và con của Turgenev. Những cuốn này ngắn, ít nhân vật, giúp làm quen với tên gọi và giọng văn Nga trước khi vào các tiểu thuyết lớn.
Vì sao tên nhân vật trong văn học Nga khó nhớ?
Vì một người có thể được gọi bằng tên riêng kèm tên cha, bằng họ, bằng tên thân mật hoặc tước hiệu. Làm một tờ bảng tên kẹp sách, ghi đủ các cách gọi của mỗi nhân vật trên một dòng, sẽ gỡ được gần hết khó khăn này.
Nên đọc Tolstoy hay Dostoevsky trước?
Nếu thích chuyện gia đình và đời sống rộng, bắt đầu bằng Anna Karenina của Tolstoy. Nếu thích chuyện tâm lý, lương tâm và tranh luận, bắt đầu bằng Tội ác và hình phạt của Dostoevsky.
Truyện ngắn Chekhov có gì hay?
Truyện của Chekhov ngắn, hóm hỉnh và buồn lặng, kết thường để lửng cho người đọc tự nghĩ. Mỗi truyện là một lát cắt đời thường, rất hợp với người bận rộn chỉ có một buổi tối để đọc trọn một tác phẩm.
Sông Đông êm đềm có khó đọc không?
Sách dày và nhiều nhân vật làng Cô-dắc, nên cần thời gian và một bảng tên nhân vật. Bù lại, mạch truyện theo Grigori Melekhov khá rõ, những cảnh làng quê và gia đình đọc rất gần với người Việt.
Sách Nga cũ giấy vàng còn nên đọc không?
Vẫn đọc tốt nếu giấy chưa giòn và chữ còn rõ. Nhiều bản cũ có bản dịch đáng quý, chỉ cần đọc nhẹ tay, không banh gáy và để sách ở chỗ khô ráo sau khi đọc.