Người mới đọc văn học Nhật Bản cổ điển nên bắt đầu bằng truyện ngắn của Akutagawa Ryunosuke như Rashomon và Trong rừng trúc, rồi tới Nỗi lòng của Natsume Soseki, sau đó là Xứ tuyết và Ngàn cánh hạc của Kawabata Yasunari; Truyện Genji để sau cùng, khi đã quen nhịp chậm. Văn Nhật cổ điển không đòi sức bền như văn Nga, mà đòi sự chậm: đọc ít chữ, nghĩ nhiều, để ý những gì không được nói ra.
Nhiều người đọc trẻ hôm nay biết văn Nhật qua những tiểu thuyết đương đại. Lùi lại vài thế hệ nhà văn trước là một thế giới khác hẳn: ít sự kiện, nhiều khoảng lặng, mùa và cảnh vật mang theo cảm xúc. Phần dưới gợi ý thứ tự đọc, vì sao từng cuốn đáng đọc, và cách đọc chậm để không thấy chán.
Văn Nhật cổ điển khác văn phương Tây ở đâu
Nếu bạn từng đọc thơ Đường hay ca dao Việt, bạn đã có sẵn một phần cảm quan để đọc văn Nhật. Cái cách một hình ảnh mùa thu, một tiếng chuông xa gợi cả một nỗi buồn mà không cần nói tên nỗi buồn ấy, người đọc Việt Nam vốn đã quen. Chỉ khác là văn Nhật kéo cái cảm quan ấy ra thành cả một cuốn tiểu thuyết, nên cần kiên nhẫn hơn một bài thơ
Đọc quen tiểu thuyết phương Tây, bạn hay chờ một cao trào, một cái kết khép lại mọi chuyện. Văn Nhật cổ điển thường không cho bạn điều đó. Truyện có thể dừng ở một cảnh nhỏ, một ánh nhìn, một tiếng động trong đêm, và để cảm xúc lơ lửng. Người Nhật có những khái niệm thẩm mỹ riêng về nỗi buồn mong manh của vạn vật, về vẻ đẹp của cái đơn sơ, không hoàn hảo; nhiều trang văn đọc như được viết để bạn cảm thấy những điều đó hơn là để kể chuyện.
Mùa trong văn Nhật cũng không chỉ là bối cảnh. Tuyết, hoa anh đào, lá đỏ, tiếng côn trùng mùa thu đều mang theo tâm trạng. Khi một cảnh được đặt vào mùa nào, bạn nên tự hỏi tác giả muốn mình cảm thấy gì.
Lối văn này đòi một kiểu đọc khác: chậm, đọc ít một, có khi đọc lại một đoạn ngắn hai ba lần. Đọc vội trên điện thoại giữa giờ nghỉ thường chỉ thấy nhạt. Đọc buổi tối, bên đèn bàn, một hai chương, lại thấy rất đầy.
Bắt đầu bằng truyện ngắn: Akutagawa Ryunosuke
Akutagawa là bậc thầy truyện ngắn của Nhật đầu thế kỷ hai mươi. Truyện của ông ngắn, chặt, nhiều truyện lấy cảm hứng từ truyện cổ, rất hợp làm cửa vào:
- Rashomon: một người hầu bị đuổi việc trú mưa dưới cổng thành đổ nát, chứng kiến một cảnh làm anh phải chọn giữa chết đói và làm điều xấu. Truyện ngắn ngủi mà đặt ra câu hỏi về đạo đức khi cùng đường.
- Trong rừng trúc: một vụ án trong rừng được kể lại qua lời nhiều người, mỗi lời một khác, kể cả lời người đã chết. Cấu trúc này về sau được nhắc tới rất nhiều khi người ta nói về việc sự thật phụ thuộc vào người kể.
- Cái mũi: một nhà sư khổ sở vì chiếc mũi dài bất thường và những gì xảy ra khi ông tìm cách sửa nó. Hài hước và chua chát về cái nhìn của người khác.
- Đọc mỗi tối một truyện, đọc xong thì ngồi lại vài phút nghĩ: nhân vật đã chọn gì, mình sẽ chọn gì. Ba bốn truyện là bạn quen giọng văn Nhật.
Truyện của Akutagawa có những cảnh u tối, nên với học sinh nhỏ tuổi, cha mẹ nên đọc trước để chọn truyện hợp. Người lớn thì đọc liền vài truyện là thấy vì sao ông được nhắc tới như một bậc thầy truyện ngắn của văn Nhật.
Nỗi lòng của Natsume Soseki: cửa vào tiểu thuyết
Câu chuyện. Một chàng sinh viên trẻ ở Tokyo kết thân với một người đàn ông lớn tuổi mà anh gọi là thầy. Người thầy sống lặng lẽ, tránh xa đời, có một nỗi buồn không ai hiểu, và mỗi tháng đều đi thăm một ngôi mộ. Phần cuối của cuốn sách là một bức thư dài người thầy để lại, giải thích quá khứ của mình. Nội dung bức thư nên để sách tự kể.
Vì sao đáng đọc. Cuốn sách nói về sự cô đơn của con người trong một thời kỳ nước Nhật thay đổi nhanh, về tình bạn, sự phản bội và mặc cảm tội lỗi kéo dài cả đời. Văn giản dị, ít nhân vật, rất hợp để làm cuốn tiểu thuyết Nhật đầu tiên.
Đọc thế nào. Ba phần của cuốn sách có nhịp rất khác nhau. Phần đầu chậm, như nhật ký; phần giữa chàng sinh viên về quê với người cha đang ốm; phần cuối là bức thư. Đừng bỏ cuộc ở phần đầu vì thấy chậm, mọi chi tiết nhỏ ở đó đều được bức thư soi sáng lại.
Ai hợp. Người từ hai mươi tuổi trở lên, nhất là ai từng có một người thầy, người anh lớn mà mình ngưỡng mộ nhưng không thật hiểu. Đọc lại khi đã lớn tuổi, bạn sẽ đứng về phía người thầy nhiều hơn.
Kawabata Yasunari: Xứ tuyết và Ngàn cánh hạc
Xứ tuyết mở đầu bằng một chuyến tàu đi qua đường hầm dài vào vùng tuyết trắng, và cảnh đó gần như là chìa khoá của cả cuốn sách. Shimamura, một người đàn ông Tokyo nhàn rỗi, nhiều lần tới một thị trấn suối nước nóng trên núi, gặp Komako, một cô geisha trẻ sống hết lòng, và để ý tới Yoko, một cô gái khác có giọng nói đẹp lạ. Truyện gần như không có sự kiện lớn: những cuộc gặp, những lần chia tay, tuyết rơi, mùa đổi. Nhưng sự hờ hững của Shimamura đặt cạnh sự nồng nhiệt của Komako làm thành một nỗi buồn rất riêng.
Ngàn cánh hạc xoay quanh trà đạo. Kikuji, một chàng trai mồ côi cha, bị kéo vào quan hệ với những người phụ nữ từng gắn với cha mình, qua những buổi trà và những món đồ trà cũ được truyền tay. Ở đây, chiếc bát trà, chiếc bình nước cũng mang theo ký ức và cảm xúc như một nhân vật.
Cả hai cuốn đều mỏng, nhưng nên đọc chậm hơn bạn nghĩ. Mẹo của người đọc lâu năm: đọc Xứ tuyết vào mùa lạnh, buổi tối, mỗi lần một hai chương; đánh dấu những câu tả cảnh tuyết, ánh đèn, tiếng nước; đọc xong một lượt thì đọc lại chỉ những đoạn đã đánh dấu, bạn sẽ thấy cảnh vật đang kể thay cho nhân vật.
Một tháng đọc văn Nhật: lịch gợi ý cho người bận
Văn Nhật cổ điển hợp với nhịp đọc ngắn mỗi ngày. Một tháng như sau đủ để đi qua bốn tác giả mà không vội:
- Tuần đầu: mỗi tối một truyện ngắn Akutagawa, bắt đầu bằng Rashomon, rồi Trong rừng trúc, Cái mũi. Đọc xong mỗi truyện, ghi một dòng vào sổ: nhân vật đã chọn gì.
- Tuần hai: phần đầu Nỗi lòng của Soseki, mỗi tối vài chương. Đừng vội, phần này chậm có chủ ý. Ghi lại những lúc người thầy nói nửa chừng rồi im.
- Tuần ba: phần giữa và bức thư cuối của Nỗi lòng. Bức thư nên đọc liền trong một hai buổi, chọn tối không bị làm phiền.
- Tuần bốn: Xứ tuyết của Kawabata, đọc vào buổi tối, đánh dấu những câu tả cảnh. Ngày cuối tháng, đọc lại chỉ những câu đã đánh dấu.
- Sau một tháng, nghỉ vài tuần với sách khác rồi mới quyết định có đi tiếp tới Ngàn cánh hạc và Truyện Genji hay không.
Nhịp này hợp với người đi làm, mỗi ngày chỉ có nửa giờ trước khi ngủ. Văn Nhật cổ điển đọc ít một như vậy lại thấm hơn đọc dồn trong một kỳ nghỉ, vì những khoảng lặng giữa các buổi đọc cũng là một phần của trải nghiệm.
Chọn bản dịch và đọc chú thích
Văn Nhật sang tiếng Việt thường qua hai đường: dịch thẳng từ tiếng Nhật, hoặc dịch lại từ một bản tiếng Anh hay tiếng Pháp. Cả hai đều có bản hay, nhưng khi có lựa chọn, người mê văn Nhật thường ưu tiên bản dịch thẳng, vì những chữ chỉ mùa, chỉ cảm xúc rất khó giữ khi qua hai lần chuyển ngữ. Trang đầu hoặc trang bản quyền thường ghi rõ dịch từ nguyên bản nào.
Văn Nhật cũng hay có chú thích về phong tục: trà đạo, áo kimono, nghề geisha, các lễ hội. Đọc chú thích vừa phải, chỉ khi một cảnh khó hiểu nếu thiếu nó. Đọc quá nhiều chú thích làm đứt nhịp chậm mà tác giả dày công dựng.
Khi mua sách cũ, để ý những bản có lời giới thiệu dài ở đầu. Lời giới thiệu thường giúp hiểu bối cảnh, nhưng cũng hay kể luôn diễn biến. Đọc nó sau khi đọc xong tác phẩm là cách an toàn nhất.
Truyện Genji và những cuốn để sau
Khi đã quen nhịp chậm, có thể lùi xa hơn về cội nguồn:
- Truyện Genji của Murasaki Shikibu: được viết bởi một nữ quan trong cung đình Heian, kể về cuộc đời và những mối tình của hoàng tử Genji, đẹp và tài hoa. Đây là một trong những tiểu thuyết cổ nhất thế giới, rất dài, nhiều thơ, nhiều nhân vật nữ, nhịp chậm như đời sống cung đình. Chỉ nên đọc khi đã thật sự thích văn Nhật.
- Các truyện khác của Kawabata như Cố đô, về một cô gái ở Kyoto và những lễ hội bốn mùa: nhẹ nhàng, đẹp, hợp đọc tiếp sau Xứ tuyết.
- Thơ haiku của Matsuo Basho qua những tuyển tập dịch: mỗi bài ba dòng ngắn, đọc vài bài mỗi tối giúp bạn hiểu vì sao văn Nhật coi trọng khoảnh khắc và mùa đến vậy.
- Câu hỏi để tự hỏi khi đọc văn Nhật: điều gì không được nói ra trong cảnh này, và vì sao tác giả chọn im lặng?
- Câu hỏi thứ hai: nếu bỏ hết cảnh vật đi, câu chuyện còn lại gì, và mất đi gì?
Người đọc đi theo thứ tự từ Akutagawa tới Soseki, Kawabata rồi mới tới Truyện Genji hiếm khi bỏ dở. Đảo ngược thứ tự, bắt đầu bằng Truyện Genji, là cách nhanh nhất để nghĩ rằng văn Nhật không dành cho mình.
Câu hỏi thường gặp
Người mới đọc văn học Nhật Bản cổ điển nên bắt đầu từ đâu?
Nên bắt đầu bằng truyện ngắn của Akutagawa như Rashomon và Trong rừng trúc vì ngắn và chặt. Sau đó đọc Nỗi lòng của Soseki, rồi tới Xứ tuyết của Kawabata khi đã quen với nhịp văn chậm.
Xứ tuyết có khó đọc không?
Sách mỏng và câu chữ không khó, nhưng gần như không có sự kiện lớn, nên người quen truyện nhiều tình tiết dễ thấy nhạt. Đọc chậm, đọc vào buổi tối mùa lạnh và để ý những đoạn tả cảnh sẽ thấy cuốn sách đầy hơn nhiều.
Truyện Genji có nên đọc ngay không?
Không nên đọc đầu tiên, vì sách rất dài, nhiều thơ và nhịp chậm như đời sống cung đình xưa. Nên để dành nó cho lúc đã đọc vài cuốn Nhật khác và thật sự thích lối văn này.
Văn học Nhật cổ điển khác tiểu thuyết Nhật đương đại thế nào?
Văn cổ điển thường ít sự kiện, nhiều khoảng lặng, cảm xúc được gửi qua mùa và cảnh vật. Tiểu thuyết đương đại nhiều khi có nhịp nhanh hơn và gần với đời sống thành phố hiện nay, nên người đọc trẻ thường thấy dễ vào hơn.
Học sinh có nên đọc truyện của Akutagawa không?
Học sinh cuối cấp ba đọc được, nhưng một số truyện có cảnh u tối và tàn nhẫn. Cha mẹ nên đọc trước để chọn truyện hợp, và nói chuyện với con về những lựa chọn đạo đức trong truyện.
Đọc văn Nhật thế nào để không thấy chán?
Đọc ít một, vào lúc yên tĩnh, có khi đọc lại một đoạn ngắn vài lần. Tự hỏi điều gì không được nói ra và vì sao cảnh được đặt vào mùa ấy sẽ giúp bạn thấy những tầng nghĩa mà đọc vội bỏ qua.